Zondag 28/11/2021

Een Hongaarse toets

klassiek

andrás schiff vanavond aan de piano in paleis voor schone kunsten

Dezer dagen heeft het Paleis voor Schone Kunsten in Brussel de voortreffelijke Hongaarse pianist András Schiff in residentie. Vanavond speelt hij, in het tweede concert van een vierdelige reeks, concerti van Mozart, terwijl volgende week vrijdag de Tsjechische componist Leos Janácek centraal staat. We hadden een gesprek met Schiff over Janácek in het bijzonder en, zoals dat met goede muzikanten altijd weer het geval is, muziek in het algemeen.

Brussel

Van onze medewerker

Rudy Tambuyser

Voor de westerse luisteraar is het verleidelijk Tsjechen en Hongaren als verwant te zien. Voelt u zich met Janáceks muziek als met een soort hogere moedertaal vertrouwd? En vindt u dat noodzakelijk om dergelijke plaatsgebonden muziek goed te spelen?

András Schiff: "Janáceks muziek is me heel nabij, vooral omdat ik veel Tsjechische vrienden heb. Dat is eerder zeldzaam: Hongaren en Tsjechen leven dicht bij elkaar, maar ze mengen niet erg goed. Speciaal voor de muziek van Janácek is het belangrijk om enigszins thuis te zijn in de Tsjechische taal. Hij was geobsedeerd door spraak en spreekritmes. Hij schreef op wat de melkman en de postbode zeiden, de intonatie en accentuering. Die dingen liggen besloten in zijn muziek, terwijl je ze natuurlijk niet uit de partituur kunt afleiden.

"Janácek is voorts een onversneden Slavisch temperament: zijn extremen zijn indrukwekkend. Van teder en lyrisch tot gewelddadige uitbarstingen. Een muzikale Dostojevski. Hij is fascinerend naïef en autodidactisch. Geen theoreticus, maar instinctief, van vlees en bloed. Hij was de origineelste stem van zijn tijd. Heel anders dan zijn voorgangers Smetana en Dvorak, en toch een afstammeling van hen. Als ik enig talent had om te componeren, dan zou ik zoals hij willen schrijven. Zonder te geven om wat anderen vinden. Gewoon doen."

Wanneer ik Janáceks pianomuziek hoor, heb ik de indruk dat hij helemaal geen goede pianist was, maar dat precies daarin de sterkte van zijn schriftuur zit.

"Dat is heel juist. Het fascineert me mateloos. Het is onmogelijk om minder pianistiek te schrijven dan Janácek. Daar moet je aan wennen, maar als de muziek zo wonderlijk is, vind je wel een manier om ze te spelen. Janácek geeft je de oplossing nooit zelf, je moet ze vinden. Dan hebben we het nog niet over de bronnen. Hij was niet altijd even nauwgezet met zijn geschreven tekst. De uitgaven van zijn muziek zijn heel problematisch, vol van bedenkelijke noten en regelrechte fouten. Je moet altijd met hem mee denken. Voor iemand als ik, voor wie wat de componist schrijft heilig is, schept dat lastige situaties.

"Janácek is voor mij, samen met Béla Bartók, de origineelste en gezondste stem van zijn tijd. Hij is een bevestiging van gezonde natuur en gezonde geest. Het tegendeel daarvan is de lijn van Schönberg. Origineel versus decadent. Mij krijg je niet warm voor Schönbergs muziek, maar dat is wellicht mijn schuld (lacht). Alhoewel, je kunt vandaag niet meer zeggen: komaan, geef die muziek wat tijd. Ze is straks honderd jaar oud! Ook binnen vier eeuwen zal Schönbergs muziek mensen de muren doen oplopen. Misschien is dat ook wat hij wilde. Nee, dan Janácek. Hij is als een teug frisse lucht tijdens een boswandeling. Schönberg is: je zit in een hete kamer en het raam kan niet open."

Janácek was een fervente nationalist. Is dat voor een uitvoerder van zijn werken als idee bruikbaar of noodzakelijk? Of telt alleen wat de muziek vandaag nog zegt?

"Vandaag is natuurlijk een gegeven, maar die arme componist heeft er anderzijds niets mee te maken. Een musicus moet in de tijd teruggaan en proberen een brug te slaan. We kijken naar al die componisten door eeuwen van collectieve en individuele ervaring, met alle muziek die geklonken heeft en alles wat we hebben meegemaakt. Dat alles maakt deel uit van een interpretatie. Maar ook de wetenschap dat Janácek destijds stelling nam tegen het culturele imperialisme van de Duitsers, speelt uiteraard haar rol. Die bepalende culturele filosofie van die tijd kun je niet uit het oog verliezen."

U brengt zowel kamer- als solomuziek, soms in hetzelfde concert. Schept dat specifieke muzikaal psychologische moeilijkheden?

"Beide zijn anders, maar toch takken van dezelfde boom. In kamermuziek geef je heus niets van jezelf op. Je deelt gedachten en verantwoordelijkheden. Het is een prachtige manier van leren, als muzikant, maar ook als mens. Je moet je ego afleggen, naar anderen luisteren, hoewel je als individu handelt. Ooit gaf de dalai lama een toespraak na een concert van ons op de Salzburger Festspiele. Hij zei: ik weet niets van deze muziek, maar ben onder de indruk van het beeld dat jullie geven van hoe mensen zouden moeten samenleven. Jullie doen allemaal iets anders, maar te veel ego doet het bouwwerk instorten. Interessante opmerking."

Componist Frederic Rzewski zegt dat kamermuziek niet dient om te beluisteren maar om te spelen.

"Ze is niet bedoeld om beluisterd te worden door een menigte. Kamermuziek is intiem, vertolkt gesofisticeerde muzikale gedachten. Maar ze is bij uitstek een gedeelde ervaring, expliciet bedoeld om gehoord te worden, maar niet door veel mensen. Dat is niet intrinsiek zo, maar de vereiste luisterkwaliteit maakt een groot gehoor onmogelijk.

"De kamermuziek komt uit een bepaalde sociale structuur, die van de bourgeoisie, en dat is waarom ze in een crisis verkeert. Al blijft dat woord enigszins grappig: honderdduizenden kopen de strijkkwartetten van Beethoven, die ze misschien voor een publiek van tien mensen schreef."

Geeft u les?

"Occasioneel, maar de tijd is nog niet rijp om het regelmatig te doen. Op dit moment moet ik mezelf nog te veel lesgeven."

Als u het toch soms doet, zijn er dan bepaalde basisinzichten die u een leerling zeker wilt meegeven?

"Ja. Eerst en vooral moet een musicus zich de vraag stellen: waar ben ik mee bezig? En waarom? Ik mag niet veralgemenen, maar vrees toch dat te veel mensen een foute motivatie hebben. Vaak primeert niet de liefde voor muziek, maar de carrière, wedstrijden winnen, succesvol en rijk en beroemd worden. Er is niks vies aan een carrière, maar ze mag geen doel zijn. Een leven als muzikant is een missie en een voorrecht. Als je niet de passie voelt, niet voor je zaak wilt sterven, dan is het niet genoeg.

"Ik zou ook blij zijn te kunnen bijdragen tot een verandering in de muziekopvoeding. We moeten niet alleen de volgende Horowitz of Heifetz opleiden, maar ook amateurs, die het publiek van de toekomst zijn. Muziek hoort geen luxe te zijn, maar iets als brood en water. Een noodzakelijk deel van onze cultuur, zoals goede literatuur, schilderkunst, architectuur. Daar zijn we nog lang niet. Integendeel, we gaan er steeds verder van weg.

"Mensen moeten absoluut niet goed kunnen spelen, maar een bescheiden niveau op viool of piano of welk instrument dan ook, zorgt meteen voor een onevenredig grote luisterkwaliteit. Dóé het gewoon een beetje, maak het tot een deel van je ademhalingssysteem. Mensen die echt kunnen luisteren behoren tot een verdwijnende soort. Daarom moeten we lesgeven. De eenvoudigste mens kan perfect de juiste luistergevoeligheid ontwikkelen. Net zoals je iemand kunt leren naar een schilderij te kijken."

András Schiff speelt concerti van Mozart, vanavond in het Paleis voor Schone Kunsten in Brussel. Op 7 februari brengt hij kamermuziek van Smetana, Janácek en Dvorak in het Brusselse conservatorium en op 26 maart een solorecital in het PSK. Tel. 02/507.82.00. of www.sofil.be

'Mensen die echt kunnen luisteren, behoren tot een verdwijnende soort'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234