Vrijdag 03/12/2021

Een Hollandse tsaar

De Hermitage in Amsterdam pakt uit met een grote tentoonstelling over Peter de Grote (1672-1725). De legendarische tsaar was het allemaal: krijgsheer, ambachtsman en mode-icoon.

Wie na een bezoek aan de tentoonstelling over Peter de Grote de Hermitage verlaat, ontkomt er niet aan Amsterdam even met zijn ogen te zien. De Amstel, de Hortus Botanicus en de Portugese Synagoge liggen er nog vrijwel net zo bij als toen de beroemdste Rus aller tijden hier in 1697 rondliep. Om het historische plaatje compleet te maken, is even verderop een replica afgemeerd van het fregat 'Shtandart', dat Peter naar Hollands voorbeeld liet bouwen.

Ter ere van het 'Nederland-Ruslandjaar' pakt de Hermitage Amsterdam uit met een grote expo over de man die als 25-jarige incognito naar Zaandam trok om het vak van scheepstimmerman te leren. Vrijdag was de opening door Nederlands aanstaande koning Willem-Alexander (zelf een verre nazaat van Peter de Grote). In april komt zelfs Vladimir Poetin op bezoek.

Aan de hand van 700 objecten - grotendeels afkomstig uit het moedermuseum in St. Petersburg - schetst de tentoonstelling de politieke loopbaan van Peter, die al op zijn tiende op de Russische troon belandde. Schilderijen, wapenrustingen en rijkelijk versierde zadels getuigen van de veldslagen die hij voerde tegen de Turken en de Zweden.

Ook het persoonlijke leven van de tsaar wordt niet vergeten. Zo leren we dat de bijnaam Peter de Grote letterlijk mag worden genomen. Peter mat meer dan twee meter en had, zo blijkt uit een afdruk die ooit werd gemaakt toen hij voorover viel bij een bezoek aan een bronsgieterij, handen als kolenschoppen. Tot zijn persoonlijke bezittingen die worden getoond behoren zijn koets, zijn opgezette hond en zijn mobiele toilet, dat hij altijd met zich meedroeg in verband met zijn aambeien en darmproblemen.

Maar het grote verhaal dat in Amsterdam wordt verteld is dat van Peter de ontdekker en Peter de hervormer. In amper vijfendertig jaar tijd wist hij Rusland, dat nog grotendeels in de Byzantijnse traditie stond, grondig te moderniseren naar westers model. Zijn invloed was zo groot dat de Franse filosoof Voltaire schreef: "Hij maakte Rusland, vóór hem bestond het niet."

Op zoek naar leraren

Peters belangstelling voor alles wat westers was begon vroeg. Al op jonge leeftijd was hij vaak te vinden in de Buitenlanderswijk in Oost-Moskou. Hier ontdekte hij huizen van baksteen met ruiten van glas en kreeg hij van handwerkslieden en officieren les in militaire aangelegenheden, wetenschappen en ambachten.

Doch de echte doorbraak volgde tijdens de reis die de tsaar in 1697 maakte door een aantal West-Europese landen. Als 'leerling op zoek naar leraren' deed hij onder meer Duitsland, Oostenrijk en Engeland aan. Ook werkte hij tien dagen onder valse naam op een scheepswerf in Zaandam, waar hij woonde in een (onlangs gerestaureerd) houten huisje. Nadat hij was herkend door de lokale bevolking, reisde hij door naar Amsterdam, toen een van de handels- en kenniscentra van de wereld. Tijdens zijn verblijf van drie maanden sloot hij vriendschap met tal van prominenten en zoog hij als een spons hun kennis op van scheepsbouw, instrumenten maken, timmerwerk en enkele andere ambachten.

De tentoonstelling toont zowel objecten die Peter tegenkwam op zijn ontdekkingsreis, als de vruchten die zijn tournee afwierp. Met zijn op Hollandse leest geschoeide vloot bracht Peter aartsvijand Zweden een verpletterende nederlaag toe. Ook liet hij een nieuwe hoofdstad, St. Petersburg, bouwen naar westers model. Wie door de straten wandelde van de nieuwe stad zag vooral Franse en Italiaanse invloeden, de fundering (op palen) en veel interieurs waren Hollands.

Behalve praktische vaardigheden nam Peter ook een aantal gewoonten over, zoals verzamelen. De Amsterdamse burgemeester en Ruslandkenner Nicolaas Witsen bracht hem in contact met stadgenoten met beroemde verzamelingen, vooral van rariteiten, opgezette en op sterk water geconserveerde dieren en planten, en anatomische preparaten. De tsaar was hierdoor zo gefascineerd dat hij een aantal van deze collecties in hun geheel aankocht voor zijn eigen in 1714 opgerichte Kunstkamera in St. Petersburg. De meest tot de verbeelding sprekende verzameling was die van arts en botanicus Frederik Ruysch, die zo'n 2.000 kunstzinnig verfraaide preparaten bezat van vooral kinderen en baby's. Een aantal daarvan zijn in puntgave staat in de Hermitage te zien.

Ook Peters voorliefde voor kunst (die ook leidde tot de oprichting van de Hermitage zelf) ontstond in het Westen. In Amsterdam kocht hij voor tachtig gulden het schilderij David neemt afscheid van Jonathan van Rembrandt, nu het topstuk van de expo. Indrukwekkend zijn ook de gouden sieraden uit Peters Siberische collectie.

Minder bekend is dat Peter ook het modebeeld in Rusland veranderde. Zelf gaf hij het goede voorbeeld door door de straten te paraderen in kostuums van Europese snit. Ook zijn landgenoten moesten hun baarden afscheren en hun lange gewaden inkorten naar westers model. Op weigering stond een boete.

Anno 2013 is Peter de Grote in Rusland nog altijd een held, vertelt Nina Tarasova, de Russische curator van de tentoonstelling. De kapitein van het schip de Shtandart, die in vol ornaat naar de persconferentie was gekomen, sluit zich hierbij aan. "Mensen zijn hem dankbaar omdat hij naar Europa is getrokken om kennis naar Rusland te halen." Ook in deze tijd kunnen de Russen veel van Europa leren, meent de kapitein. En met een knipoog naar het komende bezoek van Poetin: "Ook democratie."

Peter de Grote, een bevlogen tsaar, tot en met 13 september 2013 in Hermitage Amsterdam: www.hermitage.nl

Czaar Peterhuisje, Zaandam:

www.zaansmuseum.nl

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234