Dinsdag 04/10/2022

Een heldere dinsdag, 38 jaar na Bloody Sunday

U2-zanger Bono over de heilzame

werking van het Saville-rapport

Vorige dinsdag beleefden beide zijden van de grens op het Ierse eiland een van de bijzonderste dagen in de bezwaarde geschiedenis van het eiland. Eindelijk werd het langverwachte en kostelijke Saville-rapport - een onderzoek dat twaalf jaar duurde omtrent Bloody Sunday, een dag die nooit vergeten zal worden in de Ierse politiek - bekendgemaakt.

Op die dag, 30 januari 1972, vuurden Britse soldaten op een mensenrechtenmars in de voornamelijk katholieke Bogside-wijk in Derry, waardoor veertien demonstranten omkwamen.

Het was een dag die er toe leidde dat het conflict tussen twee gemeenschappen in Noord-Ierland - katholieke nationalisten en protestantse unionisten - een nieuwe dimensie in ging: elke Ier die die dag bewust meemaakte, heeft een mentaal beeld van Edward Daly, later de bisschop van Derry, die een bebloede zakdoek omhoog houdt terwijl hij heldhaftig de gewonden en stervenden bijstaat.

Het was een dag waarop de paramilitairen aan beide kanten de luidste stemmen in het conflict werden, een dag waarop mensen massaal hun hoop op vrede lieten varen… meestal jonge mannen en vrouwen die genoeg hadden van het gezag en plotseling alles veil hadden - het speelde geen rol hoe gewelddadig of vies het was - om het uit hun buurt te verdrijven.

Het was een dag waarop mijn vader weigerde nog langer met ons gezin over de grens naar Ulster te gaan omdat, zo zei hij, “de Nordies ze niet meer allemaal op een rij hebben”. En wij waren een katholiek-protestants gezin.

Vergelijk dat met vorige dinsdag: een heldere dag op onze kleine rots in de Noord-Atlantische Oceaan. De wolken die al 38 jaar boven ons hoofd hingen, waren vreemd genoeg verdwenen. Het krachtige daglicht van de gerechtigheid leek de schaduwen en stereotypes van het verleden te verjagen. Niemand gedroeg zich zoals verwacht. De wereld doorbrak het rijm.

Een nagelnieuwe Britse premier, nog in de geschenkverpakking, zei dingen waarvan niemand dacht dat hij ze zou of kon uitspreken…

“Namens ons land spijt het me ten zeerste.”

En er was meer…

“Wat gebeurde, had nooit mogen gebeuren”, zei de nieuwe eerste minister David Cameron. “Sommige leden van onze strijdkrachten handelden fout. De regering is uiteindelijk aansprakelijk voor het gedrag van de strijdkrachten. En daarom, in naam van de regering, in naam dus van ons land, spijt het me ten zeerste.”

Voor velen was het ondenkbaar dat een Tory-minister die woorden ooit uit zijn mond zou krijgen. Het was ook ondenkbaar - alvorens hij de zorgvuldig geformuleerde verklaring uitsprak - dat hij beluisterd zou worden door een stille menigte op Guildhall Square in Derry, een plek die niet bekend staat om haar liefde voor Britse leiders van welke gezindte ook, en dat hij toegejuicht zou worden terwijl hij het woord voerde op speciaal opgestelde schermen die eerder gebruikt waren om beelden van het WK voetbal te tonen.

Achtendertig jaren werden niet tenietgedaan in een speech van elf minuten - hoe kon dat ook, hoe welsprekend en doorleefd de woorden ook waren? Maar ze wijzigden, muteerden, net zoals David Cameron, die plotseling leek op de leider die hij altijd had willen worden. Van eerste minister tot staatsman.

Vreugde was het overheersende gevoel bij de menigte. Een groep vrouwen zong ‘We Shall Overcome’. Er was verbazend weinig zwaarmoedigheid - deze gemeenschap heeft meer doorgemaakt dan de meeste mensen zich kunnen voorstellen, en gaf blijk van een buitengewone zelfbeheersing. Dit was waardige vreugde, met soms wat ingestudeerde theatraliteit om het moment te onderstrepen.

Deze mensen reten niet alleen de lucht open en het eerste Bloody Sunday-onderzoek aan flarden - een witwasrapport van een rechter genaamd Lord Widgery dat stelde dat de Britse soldaten geprovoceerd werden - maar plaatsten ook een andere gelaat tegenover hun vertrouwde imago: gelaten, verbeten en wraaklustige blikken werden een open, ongepolijste, ondubbelzinnige lach, onaangetast door de gal die de wereld vaak verwacht in deze regio.

Derry is een gemeenschap en deze mensen uit Derry leken wel gasten op een bruiloft - formeel zolang het nodig was, bezorgd om hun doden maar allesbehalve vroom. Sommigen praatten al meteen over processen en vervolgingen, maar de meesten wilden die gesprekken voor later houden.

Mensen die ik was gaan haten als zelfingenomen strijders voor de niet-gewelddadige actie in de jaren zeventig en tachtig gedroegen zich met zoveel gratie dat ik me schaamde over mijn vitriool. Eventjes verscheen het andere leven dat Martin McGuinness had kunnen leiden op zijn gezicht. Op die dag in 1972 was hij een bevelhebber van het Iers Republikeins Leger, maar vorige week zag hij er meer uit als de vliegvisser die hij is, en niet als de man van de wapens die hij werd… een schoolmeester, geen terrorist… een prima vice-eerste minister.

Zowel McGuinness als Gerry Adams, de leider van Sinn Fein, leken bewust polemische uitspraken te vermijden en probeerden de doden van andere gemeenschappen te betrekken in hun uitlatingen. Ook al klaagden sommigen aan de kant van de unionisten erover dat de 280 miljoen pond (335 miljoen euro) die het onderzoek kostte (dat in 1998 werd bevolen door Tony Blair en geleid werd door Lord Saville, een toprechter) gebruikt had kunnen worden om de scholen in Noord-Ierland te verbeteren of de verliezen aan unionistische kant te onderzoeken, meestal aanvaardden ze de bewoordingen van het rapport, dat de doden “fout” en “niet terecht” noemde. Protestantse geestelijken hadden het over “heilzaam” en spraken met familie van de slachtoffers.

Heilzaam is een wat afgezaagd woord, maar hier is het heel hard op zijn plaats: wonden helen niet zo makkelijk als ze niet zichtbaar zijn. Het Saville-rapport bracht openheid - duidelijkheid - omdat het in se de mensen die bij de tragedie betrokken waren een eigen rol toedichtte.

De verloren mensenlevens werden van cijfers in de documenten van Buitenlandse Zaken opnieuw mensen van vlees en bloed. Op het televisienieuws zagen we hen… het precieze tijdstip, de plaats, de gewone dingen die ze aan het doen waren… William Nash, 19, van dicht bij in de borst geschoten, zijn vader verwond toen hij hem wilde helpen… William McKinney, 26, in de rug geschoten toen hij de gewonden hielp… Jim Wray, 22, twee keer geraakt, het tweede schot in de rug terwijl hij op de grond lag voor het huis van zijn grootouders. We zagen hun gezichten op oude foto’s, lachende blikken van 38 jaar geleden… De alledaagse details van hun gewone en, zoals Lord Saville herhaaldelijk aangeeft, volledig onschuldige leven.

Niet alleen de Duivel schuilt in de details, ook God, zo blijkt, schuilt er in. Daglicht…

Zelfs de soldaten leken te willen dat de waarheid aan het licht kwam. In het nieuwe rapport spraken sommigen verklaringen tegen die ze moesten afleggen in het Widgery-rapport.

Het wordt te makkelijk vergeten dat het Britse leger naar Noord-Ierland kwam zogezegd om de katholieke minderheid te beschermen.

Hoe snel sommige dingen veranderen.

Na een paar jaren werden de scènes van soldaten die voetbal speelden met de plaatselijke jeugd en ijsjes deelden en flirtten met de meisjes vervangen door dichtslaande deuren bij huisinvallen… De beschermers werden de vijand… Zo snel ging dat in Derry.

In feite kan het overal zo snel gaan. Als er al lessen zijn die de wereld kan trekken uit dit stukje Ierse geschiedenis… voor Bagdad… voor Kandahar…, dan dit: de dingen veranderen snel ten kwade en traag ten goede. Maar het kan. Het is echt mogelijk. Het vergt jaren van valse starts, verdriet en tegenslagen, en het meest tragische van al: meer doden. Maar visionaire mensen en mensen die risico’s nemen, en laat ons eerlijk zijn, helden aan alle zijden kunnen ons terugbrengen naar het punt waarop verandering niet alleen opnieuw mogelijk wordt, maar zelfs onvermijdelijk.

Een voetnoot, november 1983:

U2 zit in de studio in Dublin en speelt zijn nieuwe song, ‘Sunday Bloody Sunday’, voor de platenfirma. De melodie is goed, maar de tekst is, terugkijkend, een onsamenhangend betoog van het hart. Het is een kleine song die probeert grote ideeën te contrasteren maar daar niet in slaagt... boetedoening en vergiffenis… ‘Bloody Sunday’ met paaszondag. De song zal gezongen worden overal waar zich rockfans met nektapijten en woede bevinden, van Sarajevo tot Teheran. Uiteindelijk zal de tekst veranderen en groeien. Maar hier, met de platenbaas die de song ter wereld helpt, wordt het stil op de kraamafdeling als de man aankondigt dat de baby “een hit” is… met één maar: “Laat ‘bloody’ weg. “‘Bloody’ won’t bloody work on the radio.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234