Zaterdag 12/06/2021

Een hardnekkige luis in de pels

Als er in de jazzwereld één naam is die met een uitroepteken geschreven wordt, dan is het wel Ornette Coleman. Bijna een halve eeuw geleden schoot hij 'als een stuk onkruid' omhoog. Sindsdien is Ornette een van de hardnekkigste luizen in de pels van de jazz.

door Didier wijnants

ANTWERPEN l Hoewel hij vandaag alom gevierd en gelauwerd is, bezorgt Coleman zelfs doorwinterde jazzliefhebbers nog koudwatervrees. Zondag sluit hij en niemand anders de vijfdaagse Jazz Middelheim af. Een portret van een enigmatische maar ontroerende figuur.

Toen Coleman in 1959 naar New York kwam, zorgde dat destijds voor een nooit geziene ontreddering in het jazzestablishment. Op de drempel van de jaren zestig had iedereen Charlie Parker verteerd en was de ooit verguisde bebop de veilige norm geworden. En toen kwam Ornette, met drie uitroeptekens. De titels van zijn eerste platen logen er niet om: Something Else!!!, The Shape of Jazz to Come, Tomorrow is the Question! en Change of the Century. Coleman was een geboren Texaan uit Fort Worth, een plek waar nauwelijks jazz vandaan kwam maar hooguit rhythm 'n' blues. In de lokale scène ontving hij voortdurend scheve blikken omdat hij niet zuiver speelde. Zijn snijdende altsaxklanken meanderden bijna achteloos rond de juiste toonhoogte. Zijn collega's kregen er schele hoofdpijn van en een blaasontsteking. En daar stond hij dan in 1959. Die gedoodverfde mislukkeling bestormde de beroemde club Five Spot in New York. Het leek alsof de melk prompt zuur werd.

Colemans sterkte was zijn totale onbevangenheid: bijna intuïtief ging hij de muziek te lijf, zonder veel schoolse kennis van harmonie. Dat speelde hem natuurlijk ook parten, zeker omdat hij geen curriculum kon voorleggen. Zijn collega John Coltrane, die even later ook beeldenstormer werd, kon dat wel. "Ik kwam in 1959 aan de oppervlakte als een stuk onkruid terwijl hij veel meer geloofwaardigheid genoot", vertelde Coleman bij zijn Belgische doortocht twaalf jaar geleden.

Toch moet de tijd ook rijp geweest zijn voor Ornette Coleman. Links en rechts kreeg hij goede kritieken. Niet van de pausen van de jazz (Leonard Feather cum suis), wel van enkele jonge waarnemers en een enkele verlichte geest zoals Martin Williams. Coleman maakte het tempo kneedbaar, versplinterde de traditionele songstructuren en gaf bij het improviseren de voorkeur aan melodische intuïtie in plaats van harmonische logica. De meeste collega's zagen er afbraakwerk in en vreesden voor het uithollen van hun zorgvuldig verworven metier. Dat verbeterde er niet op toen Coleman in 1961 de geruchtmakende plaat Free Jazz maakte, een collectieve improvisatie van twee kwartetten. Sindsdien had men een etiket en werd Coleman het uithangbord van de vaak verguisde free jazz.

Niets is zo soepel en zo tolerant als de Engelse taal. Toen er affiches uithingen met de belofte 'Free Jazz Concert' was het 's avonds drummen aan de poort omdat iedereen dacht dat het concert gratis was. Coleman heeft de titel Free Jazz zelf een tijdje gekoesterd, maar het doet zijn muziek in feite onrecht aan (net zoals John Coltrane, Cecil Taylor en Albert Ayler, de andere iconen die onder dat etiket gevangen werden). Het etiket suggereert bandeloosheid, terwijl het eigenlijk om uiterste concentratie gaat. Het suggereert ongecontroleerd getoeter, terwijl het hem te doen was om het herstel van verwondering in de muziek.

In de jaren zeventig werden die kwaliteiten vanuit onverwachte hoek geprezen. Coleman was geëvolueerd, had voor zijn muziek de enigmatische term 'Harmolodics' bedacht en toerde met de elektrisch versterkte groep Prime Time. Kijk en luister naar het beeldige filmpje dat je op YouTube vindt: een fragment uit de beroemde TV-show Saturday Night Live in 1979 met Colemans Prime Time. Je kunt er vaststellen hoezeer de meest progressieve rockbands van gisteren en vandaag schatplichtig zijn aan het intelligente sloop- en renovatiewerk van Ornette Coleman. Voor de twijfelaars: luister ook eens naar swingende platen als Virgin Beauty of Dancing in your Head.

De muziek van Coleman weerspiegelt telkens weer de koortsachtige drukte van de menselijke geest. Coleman heeft het graag over de natuurlijke rijkdom van de menselijke stem, en de relatieve armoede die het tonale muzieksysteem daar tegenover zet.

Met Coleman praten is trouwens een prettige maar ook wat surrealistische ervaring. Twaalf jaar geleden waren we in Brussel met een dozijn collega's om duizelig te worden van deze vriendelijke man. Dat doe je bij het beluisteren van zijn muziek meestal ook. Beluister ter voorbereiding van zijn slotconcert op Jazz Middelheim misschien eerst de bekroonde cd Sound Grammar, liefst meerdere keren. En wacht dan samen met spanning af wat het deze keer wordt in de nieuwe bezetting met drie bassisten (Tony Falanga, Charnett Moffett en Al McDowell).

Jazz Middelheim loopt nog tot zondag in Park Den Brandt in Antwerpen (www.jazzmiddelheim.be). Ornette Coleman sluit het festival af.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234