Donderdag 06/08/2020

Een gulzig leven

Buyens groeide op in 't Armenstraatje in Temse, waar ze hem 'als kind een harnas hebben gesmeed tegen pretentie en valsdoenerij'

In dit jaar vol literaire herdenkingen en feestelijke verjaardagen werd cineast en auteur Frans Buyens tachtig jaar. Vorige maand werd hij in het stadhuis van zijn geboortedorp Temse gefêteerd met een feestavond en in maart bracht het tijdschrift Kruispunt een speciaal nummer uit dat geheel aan zijn werk en leven is gewijd: Vergrijsd niet verkleurd - Frans Buyens 80 (besteladres: Boeveriestraat 8, 8000 Brugge). Het literaire kwartaalschrift Kruispunt, dat zonder Vlaamse subsidie naarstig verder werkt, maakt er blijkbaar een erezaak van aan onterecht wat gemarginaliseerde kunstenaars de passende aandacht te schenken. Het bijna vierhonderd bladzijden tellende feestnummer over Buyens bevat talrijke bijdragen die samen, hoewel individueel divers van inhoud en ongelijk van kwaliteit, een fascinerend beeld bieden van de gedreven Buyens en zijn gulzige leven.

Buyens is befaamder als cineast dan als schrijver. De meeste bijdragen gaan dan ook over de filmer, met getuigenissen van jongere filmmakers, zoals Geert Messiaen, van wie in 2000 Tot mijn laatste adem uitkwam, een filmportret van Buyens; Robbe de Hert en Luc Pien. De laatste citeert Multatuli: "Zoek eerst de inhoud, de vorm wordt u aangereikt" en meldt dat die hem steeds aan Buyens doet denken.

Hij werd bekend als een links-geëngageerd filmer. Onder meer door zijn klassieker Vechten voor onze rechten, een documentaire over de grote stakingen in 1960-'61 tegen de zogenaamde eenheidswet. De film scoorde vooral in militante arbeiderskringen, oogstte wereldwijd succes en werd bekroond met internationale prijzen. In 1964, werd Buyens in de toenmalige DDR uitgenodigd om er een sympathiserend portret te maken van de maatschappij. Hij draaide er de documentaire Deutschland - Terminus Ost, die echter nooit werd vrijgegeven in de DDR. In een ontluisterend artikel schetst de Duitse filmhistoricus Thomas Heimann hoe de film, door Buyens' kritische aanpak en vrijmoedige interviewtechniek, onderwerp was van politieke discussies tot op het hoogste niveau. Het is illustratief voor de partijloze socialist die Buyens altijd was. Toen ik hem ooit sprak, zei hij daarover: "Ik was te veel een alleenganger, een vrijbuiter, om mezelf disciplinair in te schakelen in een politieke beweging."

Vermaard werd hij ook met de film Minder dood dan de anderen, waarmee hij de discussie over euthanasie en waardig sterven onder de aandacht bracht. De film, met een indrukwekkende Dora van der Groen, was gebaseerd op het autobiografische boek dat in 1985 bij Kritak was verschenen: Ze is minder dood dan anderen. In die getuigenis beschreef hij de dood van zijn jongere broer, die op absurde wijze om het leven kwam tijdens een carnavalsfeest, en het sterven van zijn ouders aan kanker. De titel verwees naar de moeder die op hoge leeftijd zelf haar einde en stervenswijze had gekozen: "Mijn moeder is eigenlijk gestorven als een eerbewijs aan het leven", zei hij in een Humo-interview.

Zijn recentste film maakte hij vorig jaar samen met zijn levensgezellin en 'medeplichtige' Lydia Chagoll: Het blanke meisje moest buigen voor keizer Hirohito, een documentaire gebaseerd op de boeken van Chagoll: Buigen in Jappenkampen en Hirohito. Een vergeten oorlogsmisdadiger? Samen maakten ze in 1997 ook de negendelige filmcyclus 'Weten waarom', met getuigenissen van slachtoffers van de concentratiekampen. Over zijn engagement en politieke stellingnames zei hij in 2000 in een interview met De Standaard Magazine: "Ze spreken altijd over 'geëngageerdheid'. En: 'Je moet je ideeën uitdragen.' Dat is geen engagement, dat is propaganda. Geëngageerd zijn kun je alleen tegenover jezelf. Het engagement is iets wat je met je eigen geweten uitvecht. Het is een levenshouding: een uiterste consequentie tussen woord en daad."

Die houding kwam voort uit zijn kindertijd, zo stelde hij vaak. De autodidact Buyens groeide op als arbeidersjongen: "Mijn hele oeuvre komt voort uit mijn kinderjaren. Al mijn werk is ontsproten aan dat warme gezinsnest. Wij woonden op 't Foort, in Temse. In 't Armenstraatje. Daar hebben ze mij als kind een harnas gesmeed tegen pretentie, valsdoenerij, corruptie en ijdelheid."

In zijn in 2000 bij EPO verschenen herinneringen Een jongen uit 't Foort beschrijft Buyens het milieu waarin hij opgroeide. Zoals de literair niet onbegaafde burgemeester van Temse Luc De Ryck opmerkte, schetst het boek een prachtig beeld van de veranderende tijdgeest in de jaren dertig, "gezien door de bril van een leergierige opgroeier, die net als het gras in de lente op z'n tippen gaat staan om het leven te zien en te proeven, en die de subtiele ontvankelijkheid heeft van een seismograaf". Een jongen uit 't Foort is een autobiografie met foto's uit zijn kindertijd. In een typische 'Buyensiaanse' vertelstijl beschrijft Buyens hoe een nieuwsgierige jongen vanuit een volkswijk in Temse de grote wereld ontdekt en beschouwt. Boeiende herinneringen die doen verlangen naar meer memoires uit het rijkgevulde en gulzige leven van Frans Buyens, de eeuwige idealist met het grote hart.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234