Vrijdag 28/01/2022

'Eén grote poppenkast, maar hij meent het'

Gerard Reve, die maandag zijn 75ste verjaardag vierde, fantaseert graag, maar niets van wat hij schrijft is verzonnen. Devotie, kolder, 'romantiese decadentie' en religie, altijd weer religie. 'Ik ben een godsdienstig auteur, of U en ik er zin in hebben of niet; er is niets meer aan te doen.' Zijn ex-vrouw: 'Gerard is zo somber, kent zo'n diepe twijfel en bestaansangst. Het geloof geeft hem troost.'

Judith Koelemeijer

Alle gelovigen schonken Maria bloemen of kaarslicht, maar Gerard Reve verblijdde de Moeder Gods met een goede doos bonbons. "Zult u er niet te veel van eten," sprak hij Maria bezorgd toe, "want dat is niet goed voor uw gezondheid."

Zijn goede vriend Peter van Bergen was erbij, in het Mariaheiligdom in Heiloo. "Je kunt erom lachen, maar het is goed beschouwd een prachtig gebaar. Mijnheer Reve heeft een hele persoonlijke godsbeleving. Wars van de roomse traditie, vol van ironie, maar boven alles en diep religieus. Geloof me, er zit geen greintje scherts bij." En Van Bergen kan het weten, als goed katholiek en maatje op bedevaarten en andere excursies naar de "wereld van de geest".

Toch kan de pastoor van Machelen-aan-de-Leie, Reves woonplaats, zich nog altijd verbazen over zijn beroemdste parochielid. Vrijwel elke week komt Reve naar de mis, op zaterdag of zondag, en dan praten ze soms nog wat na. De pastoor, Gabriël Desmaele, houdt van zijn werk, dat vooropgesteld. En mijnheer Reve is een "heel verstandig" man. "Apart, onderhoudend, gedreven, en in het bezit van een superieure gekte waarvan ik vermoed dat zij Amsterdams is." Maar wat zijn "privaat" betreft ziet de pastoor nogal wat controverses. "Wij weten dat hij van de mannenliefde is, maar hij kan pauselijke ideeën verdedigen, waarvan ik vind dat zij versleten zijn."

Jos Brink, Reve-fan en vrijzinnig predikant: "Dat zie je vaak bij bekeerlingen. Die worden nog katholieker dan de katholieken. Maar bij hem is het, door zijn Mariaverering en homoseksualiteit, een wel heel buitengewoon mengsel geworden."

Is er Nog nieuws? Jawel. Goed nieuws, zeer goed zelfs. Spreek maar gerust van blijde tijding: God trok Zich af terwijl Hij dacht aan mij.

('Openbaring', 1965)

Gerard Reve in de gloria! Maandag vierde de volksschrijver zijn 75ste verjaardag en nog altijd weet hij, ongetwijfeld tot zijn genoegen, verwarring te stichten in het kamp van vijand en vriend. Wat is ernst, wat kolder? Wat is domweg rechts en oerconservatief, wat provocatie? Niemand zal het weten, want geen andere schrijver is zoveel tegelijk. Bij Reve kan kunst kitsch zijn en hooggestemde devotie platvloers - en andersom. Hij fantaseert graag - "Nooit de waarheid vertellen, daar zitten de mensen thuis niet op te wachten" - en toch is in zijn werk niets verzonnen.

Schrijver Joost Zwagerman, naar eigen zeggen "absoluut bewonderaar": "Hij is archaïsch en plechtstatig, kolderiek en melodieus. Het is één grote poppenkast, maar hij meent het allemaal van ganser harte. En heel die mens Reve kan zich samenballen in één zin. Dat is uniek."

Collega Marcel Möring: "Als je de grote drie, Reve, Mulisch en Hermans, naast elkaar zet, is Reve onbetwist de grootste stilist. Hij heeft een geweldige beheersing van de toon. Zonder zijn stijl zou Reve een kwart schrijver zijn."

Ik was een heel erg grote beer die toch heel lief was. God was een Ezel en hield veel van mij. En iedereen was erg gelukkig.

('Paradijs', 1965)

Reves toon, hoe humoristisch ook, is doordrenkt van wat hij zelf "romantiese decadentie" noemt. En van religie, altijd weer de religie. "Ik ben een godsdienstig auteur, of U en ik er zin in hebben of niet; er is niets meer aan te doen," schrijft hij in de verantwoording van zijn Verzamelde gedichten. "Het is het onveranderlijke thema van heel mijn werk: de ontoereikendheid van de menselijke liefde, en de volstrekte afhankelijkheid van Gods genade."

Het is nu moeilijk voor te stellen welke schok Reve in 1966 veroorzaakte met zijn bekering tot het katholicisme. Hoe kon een auteur die inmiddels een proces aan zijn broek had wegens godslastering omdat hij God een Ezel had genoemd, een oprecht gelovige zijn?

"Intellectuelen konden zijn bekering absoluut niet serieus nemen," zegt de priester Antoine Bodar, bij wie Reve eind jaren zestig wel eens langskwam met wijn, bloemkool en een kaassausje. "Katholiek zijn mag nu weer, maar in 1966 was het juist bon ton om de kerk te verlaten. Iedereen dacht dat Reve spotte met zijn geloof, zoals hij over zoveel ironisch was."

De dichteres Hanny Michaelis, die van 1948 tot 1959 met Gerard Reve was getrouwd, herinnert zich nog goed dat hij het haar vertelde. "Ik schrok me dood. 'Je wordt toch geen vrome katholiek die alleen maar rozenkransen bidt,' zei ik." Maar Michaelis, die nog altijd een 'broer-zusrelatie' met Reve heeft, begreep zijn omslag wel. "Hij moest iets hebben om zich aan vast te klampen. Gerard is zo somber, kent zo'n diepe twijfel en bestaansangst. Het geloof geeft hem troost."

Bovendien trok Maria zelve Gerard "uit de kruik en de drank en de fles":

Wat er toen is geschied, gaat alle verstand te boven en zodoende heb ik gezworen Haar immer te loven.

(Uit: 'Oefening van berouw', 1974)

Reves bekering is ook een reactie geweest op zijn communistische achtergrond, zegt Michaelis. Betondorp Amsterdam, "de verschrikking en de doem van de marxistische predestinaatsie" (Moeder en zoon). De zielloze leegte uit De avonden. "Zijn ouders waren erg aardige mensen, maar vooral voor zijn vader bestond er alleen materie. Daar heeft Gerard innerlijk veel van te lijden gehad."

Overigens heeft Michaelis, tot Reve voor zijn "tegennatuurlijke geaardheid" koos (zoals hij zelf pleegt te zeggen), "helemaal geen slechte jaren" met de schrijver gehad. Nog klinkt haar stem jong en vrolijk als zij zich herinnert hoe ze met z'n tweeën naar Parijs gingen, de rugzakken volgestampt met "twintig rollen closetpapier en twintig blikjes sardines". Geen cent te makken, van Gerard mocht ze één kopje koffie per dag. Tot de openbare weegschaal aanwees dat Hanny vijf kilo was afgevallen. Toen werden het brood en de sardines prompt ingeruild voor biefstuk met friet.

"Gerard is heel zorgzaam," zegt Michaelis, en ook andere vrienden roemen zijn oprechte interesse en aandacht (voorzover zij althans niet in ongenade zijn gevallen, want dan is het "kwaad kersen eten met hem", zoals iemand zegt). Piet van Winden, fervent Reve-verzamelaar, vertelde Reve ooit dat zijn zoontje met Kerst bijna in een koekje was gestikt. Net terwijl zijn vrouw naar het kindje-wiegen was in de kerk. "Daar bleef Gerard maar op terugkomen. Hij vroeg steeds hoe het nou was met mijn zoontje, of hij er geen blijvend letsel aan had overgehouden."

Hij aarzelt even: "Maar je weet natuurlijk nooit of hij er niet ook een mooi verhaal in ziet." Kerst, doodsangst en kindje-wiegen; het moet voldoende zijn.

Ik sta op de rand der wereld en roep: "Waar zijt Gij?" De echo antwoordt: "Zijt gij? Gij?"

('Een zoeker', 1968)

De Katholieke Universiteit in Nijmegen wijdde ooit een studie aan het geloof van Reve. Wie de vrucht daarvan leest, de essaybundel Eigenlijk geloof ik niets, ziet hoe hecht doortimmerd Reves hoogstpersoonlijke religieuze universum is. "De ironie is slechts een vorm om heel ernstige dingen te zeggen," zegt Frans Vervooren, ongeschoeid karmeliet en een van de auteurs van de bundel. "Reve staat in een lange traditie van mystieke literatuur, waarin het altijd gaat om het lijden op aarde en het zoeken naar God, vol van vervoering en seksuele verlangens, in een taal die gedrenkt is in bloed en tranen."

Een verjaardagscadeautje: Reve is ook doorgedrongen in de theologische literatuur. Er is één zin die Vervooren regelmatig in preken tegenkomt: "Dat Koninkrijk van U, weet U wel, wordt dat nog wat?" (uit: 'Graf te Blauwhuis', 1965).

Reve kent hele passages uit de bijbel uit zijn hoofd, zegt vriend Peter van Bergen, aan wie Reves laatste roman Het Hijgend Hert is opgedragen. Hoor hem over zijn vriendschap met "mijnheer" vertellen, en er staat weer een heel andere Reve op in het circus. Journalisten verlaten het huis van de schrijver en zijn levensgezel Joop Schafthuizen (alias Matroos Vos) soms wanhopig, stevig in de maling genomen; in 1996 'bekende' Reve nog tegenover het ANP als kapitein in Indië te hebben gevochten. Maar Van Bergen heeft bij Reve thuis avondlange serieuze gesprekken over de Duitse romantici, het geloof en Schopenhauer.

"Hij heeft een encyclopedische kennis," zegt Van Bergen, zelf leraar Nederlands en Duits. "Wat hij interessant vindt, onthoudt hij, en kan hij woordelijk citeren. Ik sta steeds weer versteld van zijn enorme belezenheid. We gaan wel eens naar Frankrijk, en als we dan door een lavendelveld lopen, kan hij je ook precies vertellen hoe je van lavendel parfum maakt. Al die kennis maalt door zijn hoofd."

Al zal Reve daar nooit mee te koop lopen. Hij schrijft immers voor 'huisvrouwen'.

Van Bergen: "Hij heeft een hekel aan intellectuelen. Het is eigenlijk een heel gewone man. Heel spaarzaam ook. Als ik een nieuw leren jasje heb, roept hij: 750 gulden, nee toch, het is niet waar! En die tachtig miljoen gulden voor Mondriaan, zo'n papieren drol, vindt hij echt verschrikkelijk."

Er zijn critici die het zonde vinden dat Reve zo zelden schrijft over bijvoorbeeld Schopenhauer, of zeventiende-eeuwse kunst. Waarom altijd God, Liefde en Dood? Reve herhaalt zich, klinkt het vermoeid (waarop de schrijver steevast pareert: "Wie kan ik anders herhalen dan mezelf?").

"Reve wil overal over praten, maar schrijft toch over wat hij belangrijk vindt," zegt zijn uitgever, Dick Gubbels van Veen. Hij vindt zijn thema's "universeel en onuitputtelijk".

Gubbels wilde Reves verjaardag en het verschijnen van het eerste deel van het Verzameld werk aanvankelijk uitbundig vieren. "Maar daar had de jarige geen zin in, en zijn partner nog minder," laat Matroos Vos weten. "We vierden het in huiselijke kring."

Misschien heeft Reve bij die gelegenheid Maria nog een bonbon gebracht. En een eigen geestelijk lied gepreveld:

Naarmate ik ouder word, wordt, wat ik schrijf, hoewel fraaier verwoord, steeds enkelvoudiger van inhoud: liefde (of geen liefde), en ouder worden, en dan de Dood.

('Scheppend kunstenaar', 1973).

© de Volkskrant / De Morgen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234