Dinsdag 07/12/2021

Een grote charmeur

BIOGRAFIE. 'Let's make America great again.' Met die slogan dingt Donald Trump naar de gunst van de Amerikaanse kiezer. Is het toeval dat hij zo Ronald Reagan napraat, de controversiële president die in de jaren tachtig de Koude Oorlog op de spits dreef?

Was Ronald Reagan (1911-2004) een van de beste of een van de slechtste presidenten van de Verenigde Staten van Amerika? Zijn vrienden vonden hem vanzelfsprekend geniaal. Een Republikeinse legende, juichten ze. Een held, een vredesapostel en een politiek profeet die de Sovjet-Unie op de knieën dwong.

Voor zijn vijanden was hij een oorlogshitser en de belichaming van een Amerikaans conservatisme van de meest gespierde soort. Hij heeft de rijken veel rijker en de armen veel armer gemaakt, riepen ze eendrachtig. Bovendien ontspoorde onder zijn bewind (1980-1988) het federale begrotingstekort.

Toch waren vriend en vijand het over één zaak roerend eens: Reagan was een communicatief genie. Met zijn onblusbare optimisme, jongensachtige glimlach, omfloerste stem en onvermijdelijke kwinkslagen nam hij niet enkel zijn volk en af en toe zelfs zijn tegenstanders voor zich in, maar kon hij hen vaak overtuigen van zijn doelstellingen voor Amerika en de wereld.

Onvergetelijke les

Heeft de geschiedenis intussen haar oordeel geveld? Henry William Brands (°1953) denkt dat hij met zijn vuistdikke biografie van de oud-Hollywood-acteur de geschiedenis een handje kan helpen. De professor geschiedenis en specialist regeringszaken aan de universiteit van Texas in Austin heeft daarom niets aan het toeval overgelaten. Hij dook in Reagans toespraken, dagboeken, brieven en memoires, doorzocht kasten vol voorstellen, rapporten en notulen van vergaderingen, doorploegde de autobiografieën en memoires van Reagans belangrijkste ministers, stafchefs en adviseurs, raadpleegde de digitale archieven van onder meer Margaret Thatcher en Michail Gorbatsjov, las de memoires van Nancy Reagan en peilde naar de persoonlijke ervaringen van mensen die de veertigste president van de VS van dichtbij hebben gekend.

Het resultaat staat als een huis. Brands presenteert Reagan zoals hij werkelijk was en zoals hij werkelijk functioneerde. Tegelijkertijd legt hij het mechanisme van de Amerikaanse politiek bloot: Amerika is het morele kompas van de wereld, de bewaker van de vrijheid, het lichtende voorbeeld van de gelijke kansen. In een toespraak op de partijconventie van de Grand Old Party in 1991 zou Reagan, intussen oud-president, deze in het nationale bewustzijn stevig verankerde idealen - Amerika als 'de fakkeldrager van de menselijke vrijheid' - perfect samenvatten. Brands onthoudt zich van elke beschuldiging of veroordeling. Laat de feiten voor zich spreken, vindt hij. Het eindvonnis zal de geschiedenis wel vellen.

Reagan afdoen als een tweederangsfilmacteur die het toevallig tot het Witte Huis schopte, zou een grove vergissing zijn. Van jongs af was hij ambitieus en verslaafd aan applaus en bewondering. Voorts bezat hij het talent om mensen te charmeren. Eigenschappen, met andere woorden, waarvoor iedere politicus in spe zijn ziel aan de duivel zou verkopen.

Brands gaat secuur te werk. Zo zoekt hij in alle hoeken en gaten zowel naar de familiale omstandigheden die het karakter van Reagan staalden als naar de gebeurtenissen die zijn politieke inzichten vormgaven en die hem uiteindelijk het gouverneurschap van Californië en het presidentschap opleverden. De belangrijkste invloed had Franklin D. Roosevelt. Toen Reagan zijn president in 1932 hoorde spreken, viel hij als een blok voor diens oratorische kracht. Met 'zijn krachtige, vriendelijke, vertrouwenwekkende stem' wist FDR de Amerikanen ervan te overtuigen dat ze alle problemen konden oplossen, aldus Reagan. Het was een les die hij nooit meer zou vergeten. 'Let's make America great again' was dan ook zijn geliefde verkiezingsslogan.

In 1937 tekende hij een eerste filmcontract. Van meet af aan was hij verliefd op de camera en was de camera verliefd op hem. Toen hij na de oorlog voorzitter van de Screen Actors Guild werd, leerde hij ook de politieke kant van de filmindustrie kennen. Een uitstekende leerschool, zeker in een tijd dat rechtse politici Hollywood ervan verdachten communistische spionnen en saboteurs te verstoppen.

Probleemdossiers

Brands toont met verve hoe Reagan langzaam maar zeker zijn Democratische overtuigingen voor een Republikeins gedachtegoed ruilde. In het buitenland wilde hij het communistische gevaar terugdringen en als het kon vernietigen. In het binnenland streefde hij naar minder overheid en naar meer vrijheid voor het individu en de bedrijven. Politieke idealen die hij tot zijn laatste snik zou verdedigen.

En toch. Reagan bezat het 'vermogen om het één te zeggen en het andere te doen', zo stelt Brands. 'Bij een individu heet dat hypocrisie; in het geval van een president is het realpolitik.' Keer op keer blijkt inderdaad dat Reagan net zoals zijn grote Democratische voorganger FDR het verschil kende tussen retoriek en daad. Tegelijk idealist en pragmaticus? Reagan ten voeten uit. Het was een houding die, na moeizame besprekingen met Michail Gorbatsjov, tot een beduidende reductie van nucleaire wapensystemen van de twee supermachten zou leiden. Een historische prestatie.

Maar had Reagan een andere koers kunnen varen? De oorlog tussen Iran en Irak, de aanval van Israël op Libanon, de oorlog tussen Groot-Brittannië en Argentinië om de Falklandeilanden, het Russische geweld in Afghanistan, de staat van beleg in Polen, de sandinisten in Nicaragua, de Amerikaanse invasie van het Caribische eiland Grenada, Cubaanse troepen in Afrika, een beurscrash, een aids-crisis: het ene na het andere probleemdossier plofte op zijn bureau.

Maar hoe pakte Reagan dat alles aan? En hoe verteerde hij de vergaderingen in de West Wing van het Witte Huis? Brands trekt hier alle registers open. Reagan moest werken met ministers en adviseurs die niet nalieten elkaar te pesten en tegen te werken. Brands ontrafelt zorgvuldig al hun trucs, roddels en lekken. Zelfs in de East Wing, waar Nancy Reagan de scepter zwaaide, werd gekonkeld en gemanoeuvreerd. Nancy geloofde bovendien in astrologie. Voordat haar man naar buiten mocht, trok ze eerst zijn horoscoop.

Gelukkig voor Reagan, aldus Brands, lapte hij alle commotie aan zijn laars. Pas wanneer iedereen zijn zegje had gedaan, trok hij zijn conclusies en tekende hij zijn beleidslijnen uit. In feite was hij een president die zelf geen macht wilde uitoefenen. Hij wilde aandacht, dat was alles. Het gevolg? Een zekere luiheid en gemakzucht en een ongemeen vertrouwen in zijn medewerkers.

Iran-gate

Het zou hem zuur opbreken. Toen hij in mei 1985 een bezoek aan een militaire begraafplaats in het Duitse Bitburg plande, was het zijn staf niet opgevallen dat er ook soldaten van de Waffen-SS lagen begraven. En toen uitlekte dat de Verenigde Staten niet alleen in het geheim wapens aan aartsvijand Iran hadden geleverd maar dat luitenant-kolonel Oliver North met het overschot van het geld de rebellen in Nicaragua had gesteund, zakte het vertrouwen in en de populariteit van Reagan tot een absoluut dieptepunt.

En het privéleven van Reagan? Brands weigert tussen de beddenlakens te loeren. Is dat erg? Geenszins. Per slot van rekening houdt hij in de eerste plaats de daden van de president tegen het licht. In 1989 werden bij Reagan de eerste symptomen van de ziekte van Alzheimer vastgesteld. 'Ik begin nu aan de reis die mij zal leiden naar de zonsondergang van mijn leven', schreef hij.

Reagan. De biografie is een eerlijk, diepgravend en bijwijlen ontroerend portret van een man die zijn verantwoordelijkheden als leider van de machtigste natie ter wereld nooit heeft ontlopen en die, zoals alle mensen, nu eens de verkeerde en dan weer de juiste keuze heeft gemaakt.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234