Maandag 25/10/2021

Een groot kippenhok

Verrukkelijk: Marion Bloem. 'Ver van familie'

Joris Gerits

Zoals ik aan de lippen van mijn vader, ooms, opa en oma hing als ze aan het vertellen gingen, zo geboeid kon ik eigenlijk nooit raken door een boek. Niet omdat ik niet graag las, maar omdat de boeken nooit zo meeslepend waren als de verhalen van mijn familieleden." Met dat citaat uit De Standaard van 11 september 1993 presenteert Marion Bloem zichzelf op het Nederlandse Schrijversnet. Het is ook een uitstekende introductie voor haar nieuwe roman, Ver van familie.

Die bestaat uit een groot web van verhalen, gesponnen door de zeven kinderen en achttien kleinkinderen van de stokoude oma Em Konig. In het ziekenhuis ligt ze geduldig op haar dood te wachten terwijl haar uitgebreide familie haar van overal komt bezoeken. Ver van familie is een boeiend en meeslepend verhaal waarbij de lezer aan de lippen hangt van de twaalf verschillende ik-vertellers die in dertien hoofdstukken het woord nemen. Wel moet je, zoals bij de romans van de grote Russen, een potlood bij de hand hebben om te noteren wie wie is en hoe de precieze relaties tussen de personages zijn. Marion Bloem geeft soms pas in de helft van een hoofdstuk een zijdelingse aanwijzing waaruit de lezer kan afleiden wie de ik-verteller is die aan het woord komt.

Oma Em is de stammoeder in Nederland van de familie Konig die half Pools-Duitse en half Indische wortels heeft. Haar talrijke familie is een groot kippenhok met paraderende hanen, ijverige leghennen, scharrelkippen, een pikorde en een vreemde eend in de bijt: Barbie, de dochter van haar zoon Buddy. Na de dood van zijn zeer mooie Indische vrouw Maudi bij een nooit volledig opgehelderd auto-ongeval in Zwitserland, is Buddy vrij vlug met een nieuwe vrouw en de vijfjarige Barbie naar Amerika uitgeweken en heeft hij het contact met de familie verbroken. Tegen Arthur, een neef van hem, zou Buddy gezegd hebben dat hij uit Nederland weg wilde "omdat hij ver van familie wilde zijn".

Die evasiedrang zou te maken hebben met zijn ervaringen in het jappenkamp waarin hij op zijn twaalfde terecht is gekomen. Hij heeft er geleerd zich staande te houden, totaal los van zijn familie. In dat kamp zou hij, paradoxaal genoeg, de vrijheid gesmaakt hebben om zelfstandig te kunnen denken en voelen zonder rekening te moeten houden met de opvattingen van de familie. Maar met die afwijzing staat Buddy duidelijk alleen. De anderen hebben, zoals een van zijn nichtjes zegt, de familie nodig zoals een mens zuurstof.

Oma Em, de spil van de familie, werd in 1900 geboren als een buitenechtelijk kind. Ze trouwde met een Poolse Duitser, geronseld voor het KNIL (Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger). Het echtpaar Konig woonde in Tegal, een havenstad aan de Javazee tussen Djakarta en Soerabaja. In datzelfde Tegal verbleef rond de eeuwwisseling Louis Couperus die er zijn roman De stille kracht gedeeltelijk gesitueerd heeft. Wie dat boek gelezen heeft vergeet nooit het mysterieuze en angstaanjagende gespuw van sirih door onzichtbare monden in de badkamer van de overspelige Leonie van Oudijck, het personage voor wie de grootmoeder van Couperus' vrouw, Elisabeth Baud, model zou hebben gestaan.

Ook in Ver van familie komen vervloekingen voor, geesten die wraak nemen, goena-goena en paranomale verschijnselen zoals kaarsen die zonder aanleiding van hun kandelaar vallen. In het eerste hoofdstuk zegt Barbie dat ze leeft met de geesten en ze herhaalt die uitspraak in het slothoofdstuk. In het hoofdstuk met de titel 'Een lege hemel' heeft de stervende oma Em een visioen waarin zij naar het licht toegetrokken wordt waarin haar overleden man en zoons zich reeds bevinden.

Het sterfbed en de begrafenis van oma Em zijn helemaal niet treurig maar een warme familiebijeenkomst waar veel gepraat en gelachen wordt. Voor Barbie is het een unieke gelegenheid om vragen te stellen over haar vader (Buddy) en moeder (Maudi) die ze nauwelijks gekend heeft. Ze komt tot deze rustgevende constatering: "Dankzij de doden in mijn leven weet ik dat leef."

Tijdens het condoleren wordt Barbie aangesproken door een vrouw, een vriendin van haar moeder Maudi. Zij blijkt ook verliefd te zijn geweest op Barbies vader. Aan die vrouw, die schrijfster is geworden, vraagt Barbie te vertellen over haar ouders. Zoals in Het grote verlangen van Marcel Moring de kleine Sam in de auto zat toen zijn ouders verongelukten en hij zich dat pas herinnert als hij volwassen is, zo zal in Ver van familie het gat in het geheugen van Barbie, die als vijfjarige getuige was van een hevige ruzie in de auto tussen haar ouders en van het ongeval onmiddellijk erna waarbij haar moeder om het leven kwam, na 25 jaar later plots gevuld worden.

In Ver van familie zoekt Barbie naar een antwoord op de vele vragen omtrent haar verongelukte moeder en meer nog over de persoonlijkheid van haar jonggestorven vader. Dat antwoord zit verweven in de vele verhalen waarin de wisselende ik-vertellers hun familieleden portretteren. De verhalen brengen de hele bijna voorbije eeuw in beeld, ze spelen in het Java van het begin van deze eeuw, maar ook in het naoorlogse Amerika en het huidige Nederland. Marion Bloem vertelt ze in een beeldrijke en sensuele stijl. Ze houdt de vele verhaallijnen heel knap in de hand als een kundig wajangspeelster. In oma Em heeft ze met opmerkelijk inlevingsvermogen een personage geschapen dat zelfs op haar sterfbed haar talrijke kroost blijft enthousiasmeren. Tragische toetsen ontbreken niet in deze familiegeschiedenis, waarin een aanstekelijk optimisme echter de boventoon voert. Ver van familie is een verrukkelijke roman.

Marion Bloem, Ver van familie. De Arbeiderspers, Amsterdam/Antwerpen, 267 p., 699 frank.

(Foto De Arbeiderspers)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234