Maandag 23/05/2022

Een grondplan voor veiligere gevangenissen

‘Door een verhoogde nadruk op maximale beveiliging van de maatschappij zou de materiële beveiliging van de gevangenis nog verder aan belang kunnen winnen. Maar ten koste waarvan?’, stellen Bart Claes en Sonja Snacken.

De ontsnapping van drie criminelen uit het Brugse cellencomplex heeft de afgelopen dagen wat stof doen opwaaien. In krantencommentaren, opiniestukken en blogs werden voornamelijk, op een witte raaf na, twee vragen van antwoord gediend. Moeten we onze bestaande gevangenissen strenger beveiligen? En: moeten we nieuwe, strenger beveiligde gevangenissen bouwen? Bij prison breaks is het haast een menselijke reactie om de materiële beveiliging van de gevangenis in vraag te stellen. Ontsnappingen duwen ons nu eenmaal met de neus op de gaten in het beveiligingsnet. Zij leiden ook vaak tot stemmen om de materiële beveiliging van deze inrichtingen te verhogen. De afwezigheid van antihelikopterbeveiliging wordt in het recente Brugse verhaal naar voren geschoven als dé oorzaak van het probleem, en het aanbrengen van netten dus als dé oplossing. Zo eenvoudig is het niet.De samenleving verwacht immers veel meer van haar gevangenissen. Niet alleen dat ze geen gedetineerden laten ontsnappen, maar ook dat ze intern rustig zijn, zonder opstanden of zware geweldplegingen, dat gedetineerden er gestraft worden maar er liefst ook beter van worden, zodat het gevaar op recidive kleiner is. Wat hierbij uit het oog verloren wordt, is dat deze doelstellingen in het dagelijkse gevangenisleven dikwijls met elkaar in conflict treden. Toen in 1989 de Strangeways gevangenis in Manchester bij een gewelddadige opstand kort en klein geslagen werd, toonde het officiële onderzoek aan dat de oorzaak lag in de overmatige aandacht voor het vermijden van ontsnappingen, waardoor het dagelijkse leven in de gevangenis onhoudbaar geworden was. Het gevangenisregime werd bovendien als niet-legitiem ervaren wegens de willekeurige beslissingen van het personeel. Ook uit eigen VUB-ULB-onderzoek naar geweld in Belgische gevangenissen in 2000 bleek dat een actief gevangenisregime noodzakelijk is bij het vermijden van geweld in al zijn vormen. Zo’n gevangenisregime veronderstelt constructieve activiteiten zoals werk, opleiding en arbeidstoeleiding, en een rechtvaardige en consistente houding van het personeel.

Faire behandeling

Deze filosofie ligt ook aan de grondslag van de Belgische Basis-wet voor het gevangeniswezen (2005) en de Europese Gevangenis-regels (2006). Gevangenissen hebben een aantal materiële veiligheidsvoorzieningen zoals muren, tralies, bedrading en elektronische bewaking, de zogenaamde ‘passieve veiligheid’. Algemeen wordt nu erkend dat deze ‘passieve’ veiligheidsvoorzieningen geen kans op slagen hebben zonder de ‘dynamische veiligheid’. Goede persoonlijke contacten tussen gedetineerden en personeel vormen de motor voor deze dynamische veiligheid. Beveiliging en veiligheid is niet alleen een extern gegeven, maar ook intern is het noodzakelijk om het dagelijkse samenleven in de gevangenis mogelijk te maken. Daarnaast verzorgen (sport)activiteiten, bezoek, gezondheidszorg en hulpverlenende instanties de fysieke en mentale gezondheid van gedetineerden. En als laatste maken ook de rechten van gedetineerden, een faire behandeling en uitleg bij beslissingen deel uit van deze ‘dynamische’ veiligheid.Beveiliging van de samenleving hangt dus samen met de veiligheid in de gevangenis. En beveiliging is meer dan muren, netten en antihelikopterbeveiliging. Het enkel in-zetten op extreme materiële beveiliging brengt gevaren met zich mee. De combinatie van uitsluitend extreme materiële ‘passieve’ beveiliging en de afwezigheid van ‘dynamische’ veiligheid vergroot de kans op gijzelingen. Door het uitblijven van een goede relatie met het personeel kunnen zij door gedetineerden gezien worden als loutere zaken. Een middel gepercipieerd als de only way out.De gevangenisadministratie krijgt nu het verwijt dat ze te traag is in het voorzien van antihelikop-ternetten. Maar daar staat een ander verwijt tegenover, dat veel minder publieke aandacht krijgt: dat er nog steeds geen klachtencommissies voor of overlegstructuren met de gedetineerden zijn. Dat de opleiding voor het personeel nog steeds te beperkt is. Dat de gemeenschappen nog steeds niet alle gedetineerden bereiken ter voorbereiding van hun reïntegratie. Dat er nog steeds te weinig psychiatrische en psychologische behandeling en ondersteuning is voor geïnterneerden en andere gedetineerden. Dat de justitiehuizen beschikken over te weinig personeel om al hun taken naar behoren uit te voeren. Deze aspecten zijn van fundamenteel belang voor alle gedetineerden, het personeel en de ganse samenleving.

Bouwplannen

Nieuwe veiligheidsmaatregelen en architecturale aanpassingen in de gevangenis zijn van alle tijden. De nakende bouwplannen van zeven nieuwe penitentiaire instellingen maken gevangenisarchitectuur opnieuw een hot item. Het ‘voorlopige’ kostenplaatje van 700 miljoen euro in economisch barre tijden zal hier voor iets tussen zitten. De overbevolking teistert al 25 jaar onze gevangenissen, met mensonterende leef- en werkomstandigheden tot gevolg. Vakbonden, penitentiaire beambten en gedetineerden schreeuwen om hulp. Europese rapporten van het Comité ter Preventie van Foltering en Europees Commissaris voor de Mensenrechten Hammarberg zijn vernietigend. Van een echt reductionistisch strafbeleid is in België nooit sprake geweest, dus wordt er opnieuw bijgebouwd.Bouwen, maar wat? Aan innovaties en nieuwbouw is een te doorlopen proces verbonden. Potentiële bouwheren stappen met een welbepaalde visie naar de architect. Deze heeft niet alleen betrekking op de te gebruiken materialen maar vooral op de wijze van samen-leven. Het renoveren of bouwen van nieuwe gevangenissen houdt dus het nemen van beslissingen in die de gevangenis maken tot wat ze is. Bovendien heeft bestaande technologie soms onverwachte gevolgen. Zo vertelde een gevangenisdirecteur onlangs dat de meest recent gebouwde gevangenissen in België (Brugge, Andenne, Hasselt, Ittre) door zowel de gedetineerden als door het personeel ervaren worden als ‘maximaal beveiligde’ inrichtingen omdat de elektronische, en dus ‘passieve’ veiligheidsvoorzieningen, daar zo dominant aanwezig zijn.Met een verhoogde nadruk op maximale beveiliging van de maatschappij door de Brugse Great Escapezou de materiële beveiliging nog verder aan belang kunnen winnen. Maar ten koste van wat? De Belgische Basiswet voor het gevangeniswezen ademt andere, even belangrijke doelstellingen. Reïntegratie, rehabilitatie, herstel aan de slachtoffers en beperking van de detentieschade moeten hun gerechtvaardigde plaats in de gevangenis kunnen innemen. Na de ontsnapping van drie gevluchte ‘zware jongens’ (DM 25/7) spreken over het beperken van de detentieschade en de reïntegratie van gedetineerden maakt je mogelijks niet populair. Laten we hopen dat de bouwheer van de nieuwe gevangenissen niet deelneemt aan een poppoll, maar een beleid voert dat gericht is op het algemeen belang.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234