Zondag 26/09/2021

Een GroeneFee

Waarschijnlijk werden de schadelijke effecten van absint veroorzaakt door kleur- en smaakstoffen die eraan werden toegevoegd. De gekmakende drank werd in ieder geval overal verboden. Nu is hij terugAls een van de weinige alcoholische drankjes werd het geschikt geacht voor vrouwen. Met het beeld van een groene femme fatale speelde men daar handig op in

uit de tuin

Na bijna een eeuw te zijn verboden, mag sinds begin dit jaar weer absint geschonken worden in België. In Nederland, waar een gelijkaardig verbod vorig jaar door de rechtbank werd opgeheven, is het legendarische groene drankje zelfs uitgegroeid tot een ware hype. Wat weinigen weten is dat de basis van absint, de absintalsem, gewoon in de tuin groeit.

door Paul Geerts

Absint is een bittere likeur met een hoog alcoholgehalte (45-80 %) die wordt verkregen uit de distillatie van verschillende planten en kruiden, voornamelijk absintalsem, en verder onder meer anijs en koriander. Absintalsem (Artemisia absinthium) behoort tot een uitgebreid plantengeslacht uit de composietenfamilie, waartoe ook het populaire keukenkruid dragon (A. dracunculus) behoort. Van nature groeit de plant rond de Middellandse Zee, maar ze komt bij ons verwilderd voor. Door haar zeldzaamheid staat ze op de rode lijst van bedreigde planten. Een zusje van de absintalsem, bijvoet (Artemisia vulgaris), is daarentegen een algemeen voorkomend en hardnekkig onkruid op braakliggende terreinen. Als je het in de hand houdt, is het echter best een mooie plant voor een wat wilder gedeelte van de tuin.

l Vrouwenplant

Absintalsem speelt van oudsher een belangrijke rol als cultus- en geneeskruid. In de Oudheid werd het bijvoorbeeld aangewend bij lijkverbrandingen, een gebruik dat door de eerste christenen werd overgenomen voor de versiering van lijkbaren en op grafstenen. Bij de Romeinen werden kransen van absint gegeven aan de winnaars van de Latijnse spelen. Ook zou het een populair middel zijn geweest om boze geesten en heksen te verjagen en werd het gebruikt als liefdeskruid vanwege de mogelijke potentiebevorderende eigenschappen.

Als geneeskruid werd de zeer bittere absintalsem vroeger onder meer gebruikt als wormwerend middel (vandaar de Engelse benaming wormwood) tegen indigesties en om de eetlust op te wekken, en merkwaardig genoeg ook om een kater te bestrijden. Verder werd het ook toegepast als middel om de menstruatie te bevorderen en om een abortus op te wekken. Volgens de legende zou de godin Artemisia (Diana) deze plant trouwens aan de centaur Chronon hebben geschonken om vrouwenongemakken te bestrijden. In Romeo en Julia wordt vermeld dat absintalsem op de tepel van Julia's min werd gestreken om haar afkerig te maken van moedermelk.

Ook vandaag wordt absintalsem in de kruidengeneeskunde nog altijd aangeprezen voor allerlei kwaaltjes en als eetlustopwekkend middel. Nochtans is enige voorzichtigheid geboden. Het advies om elke dag een kop absintthee te drinken, zoals men op sommige kruidenwebsites kan vinden, is in feite onverantwoord.

l Groene Fee

Waarschijnlijk was de beroemde absintdrank, die in het midden van de 18de eeuw in de Franse en Zwitserse Jura ontstond, oorspronkelijk ook bedoeld als een medicinaal drankje. Volgens de overlevering zou Henri-Louis Pernod, die in 1797 het eerste distilleerbedrijf voor absint oprichtte, het recept gekocht hebben van een zekere dokter Ordinaire, die het als medicijn tegen maagklachten aanprees.

Feit is dat absint bij manier van spreken de wereld veroverde dankzij de in Algerije gelegerde Franse militairen, die door malaria en dysenterie werden gekweld, en die absint toevoegden aan hun drinkwater om het te zuiveren. Onder hen ene kapitein Rimbaud, de vader van de latere dichter. De zuiveringsmethode werd door de soldaten dermate gewaardeerd dat ze na thuiskomst in hun café om absint vroegen. Vooral in Parijs sloeg het drankje aan, eerst bij de militairen, later ook bij de burgerij en vanaf het midden van de 19de eeuw bij de uitgebreide kunstenaarskolonie in Parijs. Vooral door die artistieke belangstelling kreeg absint bijna mythische proporties. Ze putten inspiratie uit de Groene Fee, zoals het drankje werd genoemd, hielden van haar gezelschap tijdens hun felle kroegdiscussies of hun momenten van reflectie, en maakten haar soms tot thema van hun werk.

Amper twintig jaar later was absint drinken uitgegroeid tot een cafécultus: l'heure verte, het borreluur van vijf tot zes, wanneer le tout Paris naar de terrassen stroomde voor een dosis absint.

Beroemde absintdrinkers waren de schilders Van Gogh, Manet, Degas, Picasso Toulouse-Lautrec en Paul Gauguin, de schrijvers Charles Baudelaire, Arthur Rimbaud, Paul Verlaine, Guy de Maupassant, Alfred de Musset, Oscar Wilde, Alfred Jarry, Edgar Allen Poe en Hemingway. Van verschillende van die schilders zijn schilderijen bewaard gebleven waarop absintdrink(st)ers zijn te zien. Vincent Van Gogh was wellicht de beroemdste absintdrinker uit dat artistieke wereldje. Hij zou er zijn gele periode aan te danken hebben maar ook zijn afgesneden oor. Van Paul Verlaine wordt verteld dat hij altijd een wandelstok droeg waarin een mengsel van cognac en absint zat verborgen.

Het succes van absint was te danken aan een mengeling van factoren. Het was een van de weinige alcoholische drankjes die geschikt werden geacht voor vrouwen. Daarop werd handig ingespeeld door bekende absintproducenten die hun merken als Pernod en Ricard koppelden aan het beeld van een groene femme fatale, een seksbom met kattenogen. Ook was er de ravage die de schimmel Phylloxera in de 19de eeuw bij de Franse druiven aanrichtte. Absint was een betaalbaar alternatief voor schaarse en dure wijn. In die jaren werd in bijna iedere Franse provinciestad een absintstokerij opgericht.

l gevaarlijk en gevreesd

Rond de eeuwwisseling kreeg alcohol en absint in het bijzonder echter meer en meer een kwalijke reputatie. Mede door de opkomst van de psychiatrie die een verband legde tussen alcoholisme en waanzin, werd alcohol gezien als een groot gevaar voor de 'volkskracht' van de samenleving. Diverse landen overwogen zelfs een huwelijksverbod voor alcoholisten.

Van alle alcohol was absint, het groene gevaar, het meest gevreesd. Littré, het Franse woordenboek, leert ons dat op het einde van de 19de eeuw 75 procent van de 'krankzinnigen' hun opsluiting aan de absint te wijten had. Zelfs tuberculose werd toegeschreven aan absint. In 1899 zag de Zwitser Boissier als gevaarlijkste effect van absint de 'onweerstaanbare drang tot de een of andere daad'. Hij noemde het opmerkelijk "dat in juni en juli geregeld de meest gepassioneerde misdaden gepleegd worden. Dit terwijl biologisch gezien het maximum aantal aanvallen van hartstocht toch moet plaatsvinden in de maand maart." Hij concludeerde: "Het is alweer de absint. Juni en juli zijn de officiële maanden van de absint, omdat dit op de terrassen de meest gewaardeerde verfrissing is. Het seizoen van de absint is dus het seizoen van de misdaad."

Nadat een Zwitserse absintdrinker in 1905 zijn vrouw en kinderen op gewelddadige manier had vermoord, was het hek definitief van de dam en verboden diverse landen, waaronder België, de gekmakende drank.

In Frankrijk was de regering, onder meer om fiscale redenen, niet direct geneigd om absint te verbieden. Het tij keerde echter toen de drankbestrijders hulp kregen van de Franse wijnboeren, die hun verloren marktaandeel wilden heroveren. De genadeklap kwam met de Eerste Wereldoorlog, toen de mindere prestaties van de Franse soldaten in de loopgraven aan de schadelijke werking van de Groene Fee werden toegeschreven. Als surrogaat ontwikkelde de firma Pernod zijn beroemde pastis (naar pastiche, imitatie dus), een van absint afgeleid product waarin alsem werd vervangen door een extra dosis anijs.

In tegenstelling tot wat vroeger werd aangenomen, was het echter niet de alsem die verantwoordelijk was voor de verslavende en schadelijke effecten van absint. Thujon, de actieve stof uit absintalsem, zou weliswaar chemisch verwant zijn aan thc, tetrahydrocannabinol, het psychoactieve ingrediënt van marihuana, maar uit metingen is gebleken dat één glas absint hooguit 3 milligram thujon kon bevatten. Door het extreem hoge alcoholpercentage is het zeer onwaarschijnlijk dat iemand ooit genoeg thujon binnen zou kunnen krijgen om high te worden. Bovendien is de psychische activiteit van thujon nooit bewezen.

Veel waarschijnlijker is dat de schadelijke effecten veroorzaakt werden door kleur- en smaakstoffen die aan het brouwsel werden toegevoegd. Zo werd de groene kleur opgepept met giftige verbindingen als kopersulfaat en anilinegroen. Om de drank extra troebelheid te geven, werd ook gebruikgemaakt van giftige verbindingen. Bovendien kan ook het zeer hoge alcoholpercentage en het feit dat onzorgvuldig gestookte absint de zeer schadelijke methanol kon bevatten, een mogelijke verklaring zijn.

l Hype

Nu bekend is dat zorgvuldig gefabriceerde absint geen bestanddelen bevat die het schadelijker maken dan andere sterke drank, en tabak bestempeld is tot de bron van het kwaad, is de Groene Fee begonnen aan een bescheiden heropstanding. In het Franse Pontarlier en in de Provence zijn de stokers die dankzij de productie van alternatieve likeuren het verbod hebben overleefd, weer begonnen met het produceren van absint. In Oost-Europa neemt anijsarme, thujonrijke en fluorescerend groene absint een hoge vlucht. En de firma Pernod, die in Spanje nog op kleine schaal absint produceerde, is terug met een echte Absinthe.

Die heropleving heeft misschien ook te maken met enkele recente films zoals Bram Stoker's Dracula van Francis Ford Coppola, die opende met een in verleidelijke groene tinten gedrenkte scène in een Londense absintkroeg. Ook in de film Moulin Rouge wordt de 'Groene Fee' prominent opgevoerd, onder meer in de figuur van de als Tinkerbell uitgedoste Kylie Minogue.

Vandaag is absint opnieuw een trendy drankje over de hele wereld. Sinds een rechter medio vorig jaar het absintverbod in Nederland ophief, is het ook bij onze noorderburen uitgegroeid tot een ware hype. Of deze rage nu ook naar België zal overslaan, is de vraag. In Antwerpen is zopas alleszins al een heus absintcafé opengegaan, Brasserie Appelmans. n

geurig zilver

De laatste jaren zijn enkele alsemsoorten erg populair geworden voor de bloementuin, niet zozeer omwille van hun bloemen, die nauwelijks opvallen, maar omwille van hun prachtige donzige zilvergrijze blad en de meestal aangename geur. Dat geldt in de eerste plaats voor de absintalsem, die een bossige struik vormt met met fraai ingesneden, witachtig behaarde bladeren. Een van de mooiste cultivars is Lambrook Silver.

Misschien wel de mooiste alsem is A. arborescens, maar die wil in ons klimaat spijtig genoeg wel eens bevriezen. Wel behoorlijk winterhard is de vorm Powis Castle, een kruising met A. absinthium, die ontstaan is in de gelijknamige tuin in Wales. Hij wordt zo'n 60 cm hoog en straalt heel de zomer met zijn fijn zilverwitte blad.

Een andere populaire tuinalsem is Artemisia ludoviciana. Het is een hoogopgaande soort met zilvergrijs wilgachtig blad. Probleem is dat hij nogal kan woekeren. Een betere keuze is de variëteit latiloba, een iets minder forse plant met prachtig witgrijs blad, dat zeer mooi te combineren is met gele, blauwe, paarse of witte bloemen. Om te vermijden dat de plant te hoog wordt en in de zomer helemaal uiteenvalt, moet je hem net voor de bloei in mei terugsnoeien tot een 20-tal cm.

Ook citroenkruid (A. abrotanum) duikt vandaag opnieuw meer en meer op in de tuin. Het is net als de absintalsem een mooi bossig struikje met zilvergrijs sterk aromatisch blad. Vroeger werden de gedroogde takken in de kleerkast gehangen tegen motten.

A. schmidtiana 'Nana' is een laagblijvende soort met zilverwit filigraanachtig blad. Prachtig in combinatie met oude rozen.

Artemisia pontica heeft fijn ingesneden blad, maar is ook een sterke woekeraar. Heel mooi en uiterst dankbaar om snel gaten te vullen is ten slotte de eenjarige A. annua met fijn verdeelde grijsgroene en heerlijk geurende bladeren en kleine geelgroene bloempluimen.

Al deze alsemsoorten groeien best op een droge, nogal arme bodem in volle zon. A. lactiflora is een uitzondering op deze regel omdat ze absoluut geen droogte verdraagt. Ze heeft ook geen grijs maar glanzend donkergroen of bruinrood blad (voor cultivars van de uit China afkomstige Guizhou-groep) en bloeit in de zomer met grote crèmewitte of roze bloempluimen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234