Maandag 25/01/2021

Interview

"Een goed doel kies je zonder gevoel"

Peter Singer geeft zelf 40 procent van zijn loon weg, en kiest daarvoor de meest efficiënte hulporganisaties uit.Beeld Bob Van Mol

'Geen geld geven aan miljoenen stervende kinderen in Afrika is hetzelfde als een verdrinkend kind in het park aan zijn lot overlaten.' Filosoof Peter Singer reist onvermoeibaar de wereld rond om welvarende westerlingen te overtuigen een deel van hun inkomen af te staan aan 'slimme' goede doelen.

Morgenavond gaat de Australische filosoof Peter Singer (°1946) tijdens het Festival van de Gelijkheid in Leuven in gesprek met minister van Staat Frank Vandenbroucke, schrijver Ish Ait Hamou, filosofe Alicja Gescinska en moraalwetenschapper Tinneke Beeckman. Singer is zonder twijfel de meest invloedrijke filosoof ter wereld. Met zijn kalme, beredeneerde stijl overtuigde hij al vele duizenden mensen van het feit dat ze met vrijgevigheid gelukkiger worden dan met de eindeloze accumulatie van luxegoederen.

"Zodra je een bepaalde levensstandaard hebt bereikt, levert extra materiële welvaart geen extra geluk meer op. Dat blijkt uit recent psychologisch onderzoek: wie enkel plezier voor zichzelf nastreeft, zal uiteindelijk weinig plezier beleven. Levensplezier neemt toe als je vrijgevig bent voor anderen en als je anderen helpt."

U gaat nog een stap verder: u zegt niet enkel dat burgers van rijke landen de morele plicht hebben een deel van hun inkomen af te staan aan goede doelen, u zegt ook dat ze die giften zo efficiënt mogelijk moeten inzetten om zoveel mogelijk mensen te helpen. Dat betekent dat een Belg niet zozeer geld moet geven aan mensen die hij/zij kent, maar eerder aan kinderen die in Afrika honger lijden.
Peter Singer: "Om dit duidelijk te maken gebruik ik altijd de metafoor van het meisje dat in een vijver aan het verdrinken is. Als u in het park aan het wandelen bent en u ziet een meisje in de vijver spartelen. Wat gaat u dan doen? Misschien zult u eerst even kijken waar de ouders of de kinderoppas zijn. Maar als u merkt dat die niet in de buurt zijn, zult u niet twijfelen. U zult in het water springen om dat meisje te redden. En u zult op dat moment niet denken aan uw dure schoenen. Dat kind moet gered worden.

"De waarde van een kinderleven is onnoemelijk hoger dan de waarde van die chique schoenen. Tegelijk weten wij allemaal via de media en internet dat er wereldwijd miljoenen kinderen sterven aan honger en ziektes die vrij eenvoudig te vermijden zijn. Waarom zouden we enkel dat kindje van de vijver redden en niet die 6 miljoen kinderen in Afrika? Daarvoor kun je geen rationale verklaring geven."

Maar er is wel een emotionele verklaring. Mensen hebben nu eenmaal de neiging meer geld te geven aan hulpbehoevenden uit hun omgeving of met wie ze zich kunnen identificeren. Hoe wilt u die kloof overwinnen?
"Dat is inderdaad een probleem. Een voormalig BBC-oorlogscorrespondent vertelde me onlangs het verhaal van een Iraaks meisje dat door een aanslag zware hersenschade had opgelopen. De journalist had over dat meisje een reportage gemaakt en dat leidde in Groot-Brittannië tot een massale solidariteitsactie: het kind werd voor medische zorgen naar Groot-Brittannië overgevlogen, onderging een zware operatie maar bezweek uiteindelijk aan haar verwondingen.

"Wel, ik vind het lot van dat meisje bijzonder tragisch, maar dat neemt niet weg dat we met al dat geld veel meer kinderen hadden kunnen helpen.

"Is het moreel verantwoord om enkel de mensen die we kennen te helpen? Ik begrijp die houding, maar we moeten de vraag toch durven opwerpen: gaan we onze buur helpen, of gaan we honderdduizenden Afrikaanse kinderen helpen? Kijk, ik wil mensen niet zeggen dat ze moeten stoppen met geld geven aan mensen met wie ze een emotionele band hebben. Ik wil duidelijk maken dat we ook een inspanning moeten doen om te vermijden dat er in ontwikkelingslanden dagelijks 16.000 kinderen sterven aan domme ziektes. Niet enkel het gevoel maar vooral ons verstand moet onze ethische houding richting geven."

Al in 1975 publiceerde u het boek Animal Liberation en sindsdien bent u ook een van de grote voorvechters van dierenrechten. U maakte al behoorlijk wat mensen boos met de stelling dat het in bepaalde gevallen ethischer is om een grote groep dieren te helpen dan een hulpbehoevende buur.
"De mens heeft soms een irrationele vooringenomenheid ten aanzien van zijn eigen soort. Diezelfde vooringenomenheid bestaat trouwens voor bepaalde diersoorten. Een foto van een mishandelde hond of een dode gorilla zorgt voor veel meer verontwaardigde reacties dan een nieuwsbericht over het feit dat miljarden kippen in slechte omstandigheden leven. Mensen hebben geen emotionele band met kippen, waardoor het erg moeilijk is om iets te doen aan de schandalige mishandeling van kippen.

"Maar sinds de jaren 70 is veel vooruitgang geboekt. Steeds meer mensen tonen zich solidair met dieren. Toen ik in 1975 interviews gaf over dierenrechten, lachten journalisten me uit. De begrippen 'vegetariër' en 'veganist' moest ik toen nog uitleggen. Die tijd is voorbij: er zijn steeds meer vegetariërs en veganisten, de kennis over dierenleed neemt toe en ook de schadelijke impact van onze veestapel op het klimaat is ondertussen algemeen bekend."

Klopt het dat u zelf 25 procent van uw inkomen afstaat aan goede doelen in ontwikkelingslanden en dierenrechtenorganisaties?
"Wel, ondertussen is het 40 procent. Zelf geef ik mijn geld aan Oxfam, aan de Against Malaria Foundation en aan GiveDirectly. Die laatste is een ngo die in ontwikkelingslanden de armste families lokaliseert en een eenmalige som van 1.000 dollar geeft. Hun methode is gebaseerd op onderzoek van de Harvard Business School waaruit blijkt dat families zeer goed geplaatst zijn om het geld dat hen wordt toegekend, met maximaal nut te besteden."

Maar hoe weet een goedmenende Belg hoe zijn/haar gift op de meeste efficiënte wijze gebruikt wordt?
"Er bestaan steeds meer betrouwbare en wetenschappelijke methodes om de efficiëntie van hulporganisaties te onderzoeken. Uit dat onderzoek blijkt onder andere dat het verspreiden van malarianetten een bijzonder effectieve methode is om kindersterfte te bestrijden. Ook investeren in onderwijs, en dan vooral meisjesonderwijs, heeft een grote impact: beter opgeleide meisjes doen meer aan geboortebeperking, waardoor hun kinderen gezonder zijn en meer onderwijskansen hebben.

"Opdat de giften van Amerikanen en Europeanen in de juiste handen terechtkomen, zijn er ngo's die hulporganisaties kritisch doorlichten op hun efficiëntie. In Amerika is er bijvoorbeeld de non-profitorganisatie GiveWell, die de impact van altruïstische organisaties onderzocht en de meest efficiënte ngo's op haar website plaatst. Ikzelf maak deel uit van de beweging Effective Altruism, die nu ook in Vlaanderen een afdeling heeft (Effectief Altruïsme Vlaanderen, KoV)."

U verkondigt deze boodschap op een moment dat Europa erg in zichzelf gekeerd is. We zitten met een vluchtelingencrisis, terreuraanslagen, de opkomst van extreemrechts, een mogelijke brexit. Europa lijkt veel minder bezig met noodlijdende bevolkingen in sub-Sahara-Afrika of Azië. Hoe wilt u die donorfatigue doorbreken?
"Er wordt misschien niet veel over gepraat, maar er lopen veel hulpprogramma's die voor bemoedigende resultaten zorgen. De trends gaan in de goede richting: in 2010 stierven dagelijks nog 23.000 kinderen een vermijdbare dood, nu zijn dat er 16.000. Dat zijn er nog steeds veel te veel, maar tegelijk is de vooruitgang aanzienlijk. Door die positieve ontwikkeling te onderstrepen, maak je mensen en regeringen duidelijk dat efficiënte hulp de wereld vooruithelpt."

De redenering dat het beter is om duizend anonieme mensen op grote afstand te helpen dan enkele tientallen dicht bij huis, past u ook toe op de vluchtelingencrisis. U zegt dat onze regeringen vooral hulp moeten verlenen aan de miljoenen Syrische vluchtelingen in kampen in Jordanië, Libanon en Turkije, en niet zozeer aan diegenen die via smokkelaars de kusten van Zuid-Europa bereiken.
"Wat ik zeg, is dat rijke landen méér vluchtelingen moeten helpen, maar niet noodzakelijk degenen die naar Europa reizen. Ten eerste is het inderdaad een kwestie van efficiëntie: met de middelen waarmee Europese landen de vluchtelingen op hun eigen grondgebied opvangen, kunnen ze in de regio van herkomst veel meer mensen helpen. Maar daarnaast is de huidige situatie ook oneerlijk voor de Syriërs die in de Jordaanse, Turkse en Libanese vluchtelingenkampen zijn gebleven. Ik stel niet dat we de vluchtelingen die ondertussen Europa bereikten, moeten terugsturen. Maar momenteel verloopt de vluchtelingenstroom heel arbitrair. Het zijn niet noodzakelijk de armsten en meest kwetsbaren die Europa bereiken.

"Bovendien lijkt deze situatie ervoor te zorgen dat extreemrechtse tendensen opnieuw opkomen in Europa. Volgens mij heeft dat niet zozeer te maken met het feit dat Europeanen antimoslim of racistisch zijn. Het heeft, denk ik, te maken met het feit dat Europa de controle over de vluchtelingenstroom heeft verloren en niet meer in staat is om te bepalen wie wel en wie niet binnenmag. Dat moeten we bestrijden. Ik vind dat rijke landen meer vluchtelingen kunnen aanvaarden, maar ze moeten wel in staat zijn om te bepalen wie het meeste recht heeft op asiel."

U staat bekend als een zeer nuchtere filosoof: een activistische voorvechter van de rede. Maar de wereld lijkt momenteel wel een vat vol irrationaliteit: de oorlog in Syrië, het fundamentalisme van IS, de wedergeboorte van extreemrechts in Oostenrijk, Nederland en België, Trump in de VS.
"Wel, irrationaliteit is van alle tijden en het komt en gaat in golven. In Europa waren de jaren 30 en de Tweede Wereldoorlog een absoluut dieptepunt. Maar na de oorlog nam de rede opnieuw de overhand en kende Europa een grote bloei."

Maar tegenwoordig maken zelfs de meest behoedzame historici een parallel tussen de jaren 30 en wat zich momenteel in Europa en de VS afspeelt.
"Ik ga niet zeggen dat er geen parallellen zijn. U hebt gelijk dat we op onze hoede moeten zijn. Ik hoorde laatst de Republikeinse fractieleider in de Senaat Mitch McConnel verklaren dat het allemaal nog wel zal meevallen met Trump als president. Als president moet Trump rekening houden met de regels van de Amerikaanse instellingen, waardoor zijn bewegingsvrijheid automatisch ingeperkt zal worden, redeneerde McConnel.

"Zo'n redenering kan mij niet geruststellen. Ik ben naast filosoof ook historicus en bestudeerde de opkomst van Hitler. Toen Hitler bondskanselier werd, dachten velen dat zijn radicale visie getemperd zou worden door beschaafde conservatieven als vicekanselier Franz von Papen. Het zou oneerlijk zijn om Trump met Hitler te vergelijken, maar wat ik wil zeggen is dat er momenteel populistische tendensen spelen waarmee we niet naïef mogen omspringen."

Uw ouders vluchtten in 1938 uit Wenen en uw grootouders kwamen om in de Holocaust. Hoe belangrijk is uw afkomst in uw niet-aflatende strijd tegen emotionele en irrationele tendensen?
"Mijn afkomst en mijn familiegeschiedenis zijn uiteraard van grote invloed geweest. Mijn vader vertelde me vaak over de opkomst van het nazisme en de teloorgang van het beschaafde Oostenrijk. Mijn afkeer tegen geweld en de overtuiging dat je als mens altijd kalm en redelijk moet blijven, zit er al van kinds af in. Die overtuiging werd nog sterker toen ik tijdens mijn studies filosofie aangetrokken werd door humanistische denkers als John Stuart Mill."

Maar is net dat niet het verontrustende: begin jaren 30 beschikte Europa over bibliotheken vol boeken met humanistische, antiautoritaire ideeën en waren er verlichte auteurs als de Oostenrijker Stefan Zweig die waarschuwden voor de opkomst van de nazi's. En toch kon Hitler aan de macht komen. Vreest u soms niet dat u als verlichte denker het onderspit moet delven?
"Wat er in het Europa van de jaren 30 is gebeurd, moet ons blijven verontrusten. Velen dachten dat de rede sinds de negentiende eeuw aan een onstuitbare en onomkeerbare vooruitgang bezig was. Maar nu weten we dat vooruitgang fragiel is. We moeten steeds op onze hoede zijn. Als we willen dat het verleden zich niet in een of andere hoedanigheid herhaalt, moeten we voorzichtig en vooral niet naïef zijn. We moeten de principes van de rede voortdurend en zo helder mogelijk blijven verdedigen. "

Beeld Bob Van Mol
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234