Zaterdag 24/10/2020

'Een gevaarlijk precedent'

OPHEFMAKEND. 'Er is geen sprake van plagiaat', reageert Michaël Borremans op de veroordeling van schilder Luc Tuymans. Heel wat collega-schilders sluiten zich daarbij aan. De Vlaamse Vereniging van Journalisten denkt er helemaal anders over.

Dinsdag heeft de Antwerpse rechtbank Luc Tuymans veroordeeld voor plagiaat en hem een dwangsom van 500.000 euro per reproductie opgelegd. Fotografe Katrijn Van Giel sleepte Belgiës beroemdste hedendaagse kunstenaar voor de rechter omdat zijn schilderij A Belgian Politicianverdacht veel leek op de foto van politicus Jean-Marie Dedecker uit De Standaard van 15 juni 2010, kort na diens verkiezingsnederlaag. Luc Tuymans, die in beroep gaat tegen de uitspraak, zei in een korte reactie: "Dit vonnis is heel slecht nieuws voor de kunst. Maar ik ben niet verontrust."

Tuymans heeft nooit ontkend dat hij de foto als inspiratiebron gebruikte. Ontkennen zou bizar zijn, want Tuymans maakt er geen geheim van dat hij - soms intensief bewerkte - foto's gebruikt als basis van zijn werk. Dat is een essentieel onderdeel van zijn artistiek concept en van zijn oeuvre. Voor de rechtbank voerde de schilder aan dat het niet om de overtreding van het auteursrecht gaat, maar om parodie. Wie parodieert, hoeft geen toestemming aan de auteur te vragen.

"Het is een trickyvonnis. De uitspraak is een gevaarlijk precedent", vindt schilder Jan Vanriet. "Ik zou in de plaats van Luc Tuymans niet de argumentatie van parodie hebben gebruikt. Het gaat erom wat Tuymans heeft toegevoegd aan die foto. Hij heeft er een schilderij van gemaakt en dat werk is in alle opzichten en onmiskenbaar een 'Tuymans': de vale kleuren, de overbelichting, ... Het werk geeft overduidelijk blijk van authenticiteit en eigenzinnigheid: dat zijn voor mij ook de argumenten die men in het proces had moeten gebruiken."

Schilder Michaël Borremans valt hem bij. "Binnen het oeuvre van Luc Tuymans klopt dit werk helemaal. Zo werkt Luc nu eenmaal. Dit is geen plagiaat: je ziet toch duidelijk dat dit een interpretatie is. Het wordt een heel ander beeld. Ik ben verbaasd dat Luc veroordeeld is en vind dit verontrustend. Moeten wij als kunstenaars nu constant op onze qui-vive zijn? Ziet de rechter de eigenheid van de schilderkunst dan niet in? Het vonnis is niet oordeelkundig. Wordt die rechter niet bijgestaan door deskundigen?"

Borremans voegt er nog aan toe: "Ik zou er geen probleem mee hebben als iemand een schilderij van mij zou kopiëren. Vroeger zagen kunstenaars dat trouwens als een eer. Rubens kopieerde Titiaan, zo werkt kunst nu eenmaal. In de plaats van de fotografe zou ik dan ook vereerd zijn, en het niet als diefstal beschouwen."

Adriaan Raemdonck (Galerie De Zwarte Panter) is verontwaardigd: "De vrijheid van de kunstenaar komt in het gedrang. En dat in een land met zo'n schilderstraditie."

"Als Tuymans plagiaat heeft gepleegd, dan hebben we een probleem met de hele kunstgeschiedenis", vervolgt Jan Vanriet, die zelf vaak oude persfoto's gebruikt, stillsvan YouTube en recent nog foto's van gedeporteerden uit de Dossinkazerne. Vanriet preciseert dat schilders al foto's hebben gebruikt vanaf het moment dat de daguerreotypie bestond. Bonnard, Vallotton, Breitner, Evenepoel: allemaal gebruikten ze foto's. "Zelfs een schilder als Ingres deed het in alle stilte. Hij wilde niet dat iemand daarachter kwam."

"Maar", voegt Vanriet eraan toe, "eigenlijk moeten we teruggaan naar de gravure. Vanaf het moment dat kunst op grote schaal circuleerde, werd er gekopieerd en geïnterpreteerd. Daar draaiden de grootste kunstenaars hun hand niet voor om. Er is gekopieerd tijdens de hele kunstgeschiedenis. Moeten we nu, retroactief, Vincent van Gogh van plagiaat gaan betichten omdat hij werk van Millet klakkeloos kopieerde? En wat doen we met Andy Warhol? Die nam een krantenfoto, bijvoorbeeld van Jackie Kennedy op de begrafenis van haar man, drukte ze opnieuw af en zette er een andere kleur onder. Plagiaat?"

Of Jan Vanriet ooit al problemen heeft gehad met het gebruik van foto's? "Ik besef dat je moet oppassen, zeker met recente foto's. Ik vraag toestemming, maar als dat om een of andere reden niet lukt, probeer ik verder van het origineel te blijven."

Vereerd

Ook de Nederlands-Zuid-Afrikaanse kunstenares Marlene Dumas doet voor haar schilderijen een beroep op haar enorme beeldbank met krantenknipsels en foto's. Net als Luc Tuymans maakt Dumas daar geen geheim van, zoals haar jongste tentoonstelling in het Stedelijk Museum Amsterdam (binnenkort in Tate Modern) bewijst. "Ik schilder beelden, geen mensen", vatte ze het kernachtig samen. "Ik wil dat je nooit vergeet dat je naar schilderkunst kijkt. Het gaat niet alleen om beelden en verhalen, het gaat over hoe die beelden zijn gemaakt en hoe we kijken."

Moeten we nu de helft van het oeuvre van Marlene Dumas dan maar in de vuilnisbak gooien omdat het 'plagiaat' is, vroeg iemand zich gisteren op Twitter af.

"Marlene Dumas heeft iets zoals Luc meegemaakt", zegt Frank Demaegd, galeriehouder van Zeno X, die beide schilders vertegenwoordigt. "Voor haar werk The Widowbaseerde zij zich op een foto van de weduwe van de vermoorde Congolese leider Patrice Lumumba. Marlene wist niet van wie die foto was. Bleek dat het om een oudere, Nederlandse fotograaf ging. Die man kwam zich op een dag plots in de galerie voorstellen. Hij voelde zich vereerd omdat Dumas zijn foto had gebruikt. Ze zijn samen gaan eten en Dumas heeft hem een gesigneerde foto van het werk cadeau gedaan."

"Met A Belgian Politicianvan Luc is het helemaal anders gelopen", zegt Frank Demaegd. "Men stelt het nu voor alsof Luc niet tot een oplossing wilde komen met de fotografe, maar er is gewoon nooit een dialoog geweest. Ik heb zelfs nooit contact gehad met de fotografe."

En Demaegd vindt dat Tuymans met zijn schilderij A Belgian Politician wel degelijk een parodie heeft geschilderd. "Hij parodieert de macht en toont het verval van de macht."

'Schitterend werk én plagiaat'

Helemaal anders klinkt Pol Deltour, secretaris van de Vlaamse Vereniging van Journalisten VVJ. "Tuymans heeft een origineel werk van fotografe Katrijn Van Giel letterlijk overgenomen. De VVJ zit dus op haar lijn en is tevreden met het vonnis. De kunstenaar argumenteert dat hij met zijn creativiteit een meerwaarde aanbrengt, maar het werk van de fotografe wordt duidelijk onderschat. Katrijn Van Giel heeft dat plagiaat zelf moeten constateren, terwijl de kunstenaar er naam en faam mee oogst. Hij heeft haar niets gevraagd en er is geen vergoeding afgesproken. Voor zover ik het heb begrepen zou de fotografe geen bezwaar hebben gehad tegen het gebruik van haar foto.

"Ik ben een beetje ongelukkig met de uitspraken van Luc Tuymans. Het feit dat hij het de moeite waard vindt om deze foto te reproduceren, is een bewijs van de originaliteit en creativiteit van de fotografe. Maar ik geef toe dat het vonnis de beeldjournalistiek en de kunstwereld scheidt en nu tot polarisering leidt. En Tuymans voegt inderdaad iets toe, het is een schitterend werk. Maar toch is het plagiaat."

Mogen kunstenaars dan nog wel vrijelijk foto's gebruiken? "Het is een wake-up call", antwoordt Deltour. "Let op als je een foto gebruikt. Zo moeilijk is het tegenwoordig toch niet om de maker van een foto op te sporen en te contacteren?"

De hele controverse rond het schilderij van Luc Tuymans is eigenlijk erg ironisch in het licht van zijn oeuvre. Al vanaf zijn prille begin als schilder onderzoekt Tuymans de positie van het 'beeld' in onze samenleving. Veel van zijn schilderijen heeft hij gebaseerd op polaroids die hijzelf maakte. En hij ging nog verder: hij kopieerde foto's op de kopieermachine, en maakte daar dan nog eens foto's van met een iPhone. Zo werden ze wazig, veranderden ze van kleur en werden ze nagenoeg neutraal. Hij noemt zijn schilderijen die daarop gebaseerd zijn 'tussenbeelden': beelden die nauwelijks nog naar de werkelijkheid verwijzen.

Voor de schilderijenreeks Der diagnostische Blickbaseerde hij zich op een bestaand handboek met ziektebeelden. Maar daar maakte hij ondoorgrondelijke, 'vlakke' portretten van. Hij schilderde ooit een gaskamer die op het eerste gezicht een gewone kamer zou kunnen zijn. Want hoeveel informatie geeft een 'beeld'? Ook dat is een vraag waarop Tuymans al jaren ingaat.

Tuymans gelooft ook in de authentieke vervalsing: originaliteit is niet (meer) mogelijk en daarom schildert Tuymans geen 'originele' beelden. Dat heeft hij nooit gedaan: denk aan zijn reeks over Congo of over Disneyland.

Ondergraving van de macht

Het gaat Tuymans dus al jaar en dag om de status van het beeld, of beter, de 'afbeelding': het schilderij is geen venster op de werkelijkheid meer maar een concept. In het geval van het schilderij A Belgian Politiciangaat het alleen nog om een anoniem symbool dat staat voor de machteloosheid van de politiek. Het gaat niet meer om Jean-Marie Dedecker. Uit het beeld zijn de kleur en de kracht weggevloeid. Het is een ondergraving van de macht van de politicus. Tuymans deed dat al eerder met symbolen van de Vlaamse beweging als Ernest Claes, de leeuwenvlag en de IJzertoren. Het zijn schimmen in zijn schilderijen. A Belgian Politicianis dan ook een échte Tuymans, voor wie eraan zou twijfelen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234