Donderdag 27/02/2020

Een gekleurde werkelijkheid

Constant Permeke, de 'vulkaan' van het Vlaamse expressionisme, overleed zestig jaar geleden. Volgende maand opent een ruime retrospectieve in Brussel. In Antwerpen loopt vanaf vandaag een boeiend overzicht van Permeke en zijn tijdgenoten met zeventig werken uit de periode 1920-1950.

Het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen (KMSKA) is gesloten tot eind 2017. De tempel op het Antwerpse Zuid wordt momenteel ingrijpend gerenoveerd, gerestaureerd en uitgebreid, maar de collectie is buitenshuis te zien: meesterwerken in het Museum aan de Stroom (MAS) en in de kathedraal van Antwerpen, Rik Wouters in het Mechelse Schepenhuis en de Bruegeldynastie in Lier. Bovendien reist een Ensortentoonstelling door Japan.

In de Koningin Fabiolazaal, vlak bij de drukke winkelstraat de Meir, brengt het KMSKA onder de noemer De Modernen sinds vorig jaar telkens een greep uit zijn negentiende- en twintigste-eeuwse collectie. Na 'Topwerken' en 'Kunst uit Nederland' is nu Permeke te gast, samen met twaalf tijdgenoten, onder wie Gust De Smet, Frits Van den Berghe, Gustave Van de Woestyne en Jean Brusselmans.

Rondom Permeke biedt enkele primeurs. Blikvanger van de tentoonstelling is een groot schilderij van Constant Permeke (1886-1952), dat tot nu toe in een privécollectie zat en onlangs in bruikleen is gegeven aan het KMSKA. Het is een opmerkelijke Permeke uit de periode 1925-'30: weliswaar een boerentafereel, maar bijzonder kleurrijk. De gebruikelijke aardetonen van Permeke worden gecontrasteerd met ongebruikelijk fris groen, geel en oranje.

Meestal is het werk van Permeke diepdonker, met oker, donkerbruin en zwart, alsof hij met modder schilderde. Vaak gebruikte hij minderwaardige verf, soms zelfs bitumen, die zeer slecht verouderde en sterk verdonkerde. In dit schilderij is dat blijkbaar niet gebeurd.

Boeren

De uitbeelding van de figuren is wel Permekiaans: uitvergrote en vereenvoudigde boerenfiguren, de menselijke fysionomie als rudimentaire geometrie. Boeren met armen als slagbomen, voeten als overzetboten en handen als kolenschoppen, terwijl de hooischelven er als meubelstukken bij staan. Zijn de boeren übermenschen of goeiige kolossen?

De eerste ruimte van Rondom Permeke is in zijn geheel erg sterk: Drie figuren en Het gebakkraam van Permeke worden omringd door schilderijen van Gust De Smet, Gustave Van de Woestyne en Frits Van den Berghe. Alle vier vluchtten ze tijdens de Eerste Wereldoorlog naar het buitenland. Permeke zat in Londen en daarna in Devon, Van de Woestyne in Wales en De Smet en Van den Berghe vertoefden in Nederland. De vier kwamen zo in contact met de jongste internationale stromingen. Bovendien werden ze later, in de jaren twintig, gesteund door de toenmalige kunstpausen P.-G. Van Hecke en André De Ridder, die de Vlaamse expressionisten in het buitenland promootten en buitenlandse kunstenaars naar België brachten.

In de eerste ruimte wordt meteen duidelijk hoe Permeke en zijn tijdgenoten in het zog van het Duitse expressionisme en het Franse fauvisme de werkelijkheid vervormden en bijkleurden. Ze observeerden niet langer, maar vertolkten hun eigen visie en gevoelens. In twee portretten speelt De Smet met geometrische vormen - soms op het kubistische af - terwijl Van de Woestyne op veel subtielere wijze met ruimte en diepte experimenteert. Frits Van den Berghe vervormt zijn personages daarentegen op bijna groteske wijze.

Van Gustave De Smet kon het KMSKA enige tijd geleden een map met een reeks van vijftien hout- en linosneden uit 1920 aankopen. Die worden nu voor het eerst getoond: de tweede primeur van deze tentoonstelling. De Smet maakte de prenten als oefeningen voor zijn schilderijen: hij moest er compact bij werken en de werkelijkheid opdelen in zwarte en witte vlakken.

In zijn schilderkunst ging hij daarna steeds eenvoudiger en rudimentairder werken. Naast de prenten van De Smet hangen twee houtsneden van de sociaal geëngageerde Frans Masereel: De profeet (1937) is een nachtmerrieachtige voorstelling van wat komen zal - oorlog, dood en verderf - terwijl Nocturne (1932) een erotisch geladen ontmoeting voorstelt van een man en een vrouw. Het is een van de hoogtepunten van de expositie.

Ook de zeven schilderijen van Jean Brusselmans zijn topstukken: ze zijn een bijna conceptueel spel van subtiele verschuivingen met geometrische figuren. Enerzijds lijken zijn schilderijen sculpturaal, hard en houterig te zijn, anderzijds zie je zijn grote liefde voor de verf, die hij smeuïg of licht of als gebakken klei opbrengt in één en hetzelfde schilderij. Brusselmans is een miskend meester met een heel eigen klank.

Er zijn in Rondom Permeke aardige ontdekkingen te doen, zoals een stripachtig tapijtontwerp van Edgard Tytgat en enkele frêle portretten van Hippolyte Daeye. Een landschap van Jack Godderis, koeien van Saverys, een tuin van Rachel Baes en een naakt van Philibert Cockx vervolledigen het beeld van de jaren dertig, maar zijn geen topwerken.

Experimenteren

De Koningin Fabiolazaal geeft het KMSKA mogelijkheden om te experimenteren met intiemere ruimten, minder bekende stukken uit het depot en nieuwe media (zie kadertje), met het oog op de heropening van het museum eind 2017. Tot dan loopt het tentoonstellingsprogramma in de Fabiolazaal door. Op stapel staan expo's over de avant-garde tussen 1960 en 1975, een confrontatie tussen de collectie van het KMSKA en van de provincie Antwerpen, en modernistisch realisme, waarvoor samengewerkt wordt met het Gemeentemuseum in Den Haag.

Permeke voor en door jongeren

Jongbloed!, de jongerencrew van het KMSKA, heeft voor jongeren een speelse iPad-app ontwikkeld die Rondom Permeke op een andere manier benadert. De app presenteert tien kunstenaars, die telkens anders belicht worden. Voor Gust De Smet ging Jongbloed! praten met de conciërge van het Gust De Smetmuseum. Bij Tytgat ligt de focus op het dromerige, en een liggend naakt van Philibert Cockx is de aanleiding voor een studie van sensuele Venussen. Een prent van Masereel moet dan weer ineengepuzzeld worden. In de Fabiolazaal staan enkele iPads met de app gratis ter beschikking. Binnenkort kan de applicatie thuis gratis gedownload worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234