Donderdag 08/12/2022

Een gecultiveerde vrouw die mooie dingen voortbracht

Het Czartoryski-museum in Krakau

Soort vindt soms soort. Het museum van de prinsen Czartoryski past bij Krakau als chocolade bij koffie, en Leonardo da Vinci's Dame met de hermelijn (rond 1490) past in dit museum als een freule in haar prieel. Onlangs heeft men de freule overtuigend geïdentificeerd als Cecilia Gallerani, de jonge minnares van de heerser van Milaan. En dan blijkt alles te kloppen: als je je inbeeldt dat Cecilia Gallerani 'snachts uit de lijst stapt, de portier verschalkt en, de hermelijn als een duur hondje op haar arm, een aarzelende wandeling maakt door de stad, dan weet je ook dat ze zich in het Italiaans ogende Krakau thuis zou voelen. Leonardo portretteerde haar zelfs met een halssnoer van amber - de juwelen die kraam na kraam in de Lakenhallen te koop aanbiedt.

Het Czartoryski-museum bewijst dat gecultiveerde vrouwen mooie dingen voortbrengen. De dichteres Cecilia Gallerani veroorzaakte een schilderij van Leonardo da Vinci: een feit van gewicht, wanneer je bedenkt dat Leonardo door het samenspel van zijn voorkeuren en de omstandigheden zelden een werk voltooide. Prinses Izabela Czartoryska (1746-1835) kreeg dit schilderij ten geschenke van haar zoon. Het was niet zomaar een cadeau voor de spreekwoordelijke vrouw die alles al had. Het was een weloverwogen bijdrage aan de belangrijkste kunstverzameling in Polen. Izabela Czartoryska, geboren Fleming en met een gulle scheut Nederlands bloed in de aderen, wilde de Poolse geschiedenis bewaren en tonen in historische voorwerpen. Dat was des te dringender omdat Polen als natie in 1795 volledig verdeeld was tussen Oostenrijk, Rusland en Pruisen. Tegelijkertijd kocht de prinses, uit interesse voor de context, West-Europese kunstwerken en romantische souvenirs: een fragment van Shakespeares stoel, een fragment van de stoel van Jean-Jacques Rousseau (auteur van een verhandeling over de juiste bestuursvorm voor Polen), een waaier van de Poolse koningsdochter Maria Leszczynska (vrouw van de Franse koning Lodewijk XV), schilderijen van Rembrandt en Rafaël. Op het landgoed Pulawy liet ze twee gebouwen optrekken om de collectie te huisvesten en bezoekers te ontvangen: de Tempel van Herinnering (1801) en het Gotische Huis (1809). In beide waren de stukken voorzien van bordjes met uitleg; Izabela stelde zelf een inventaris op. De Tempel en het Huis vormden samen het eerste museum van Polen. Het motto van deze patriottische instelling luidde 'Het verleden voor de toekomst'.

Izabela Czartoryska smokkelde op haar vijfentachtigste, na een mislukte opstand waarin haar zoon de leiding genomen had, de hele verzameling nog uit de handen van de Russische bezetter. Pas tegen het einde van de negentiende eeuw kregen de kunstwerken opnieuw een Pools onderkomen in het huidige museum, een neogotische verbouwing van drie bestaande panden bij de Florianpoort en de Barbakan.

Het Czartoryski-museum herinnerde mij op aangename manier aan het Museum Mayer van den Bergh in Antwerpen. Ook hier: het inzicht van een verzamelaar, de hulp van zijn familie (Mayer van den Berghs moeder, Izabela's zoon en kleinzoon), de ingetogen sfeer van een huis met krakende vloeren, glas-in-loodraampjes en bizarre schatten. Zelfs de portrettengalerij van kinderen en verwanten ontbreekt niet - het museum staat sinds enkele jaren opnieuw onder toezicht van Czartoryski's, de jongste foto's tonen prins Adam Karel die in 1992 een ereteken ontvangt uit handen van Lech Walesa.

Het geeft een vreemd gevoel om de stoel te zien waarin een stuk hout van de stoel van Shakespeare verwerkt is - en het zou fantastisch zijn om de hele geschiedenis van deze reliek te kennen (ging het om een eetkamerstoel van Shakespeare of de stoel die bij zijn schrijftafel hoorde? Had Shakespeare eigenlijk wel een schrijftafel? Wie bood dit plankje te koop aan met welk verhaal?). Jammer genoeg bestaan er alleen nog maar beknopte Engelse wandelgidsjes voor het museum, wetenschappelijke catalogi in het Engels volgen hopelijk snel.

Even charmant zijn de hooggehakte, geborduurde muiltjes van Madame de Maintenon en de porseleinen borden met zichten op Czartoryski-landgoederen; de Meissen-figuurtjes in Poolse mode en het tafelzilver en gala-glaswerk (brede wijncoupes zonder voet voor heroïsche ad fundums). Maar er is ook een vleugelpiano van Chopin - de componist luisterde vele soirees op van de Parijse ballingschap der Czartoryski's en gaf les aan enkele dochters van het huis.

De vertrekken gewijd aan de Poolse geschiedenis hebben ook iets ontroerends. Ik weet niets van Poolse geschiedenis, maar al die uniformen die 'volgens de overlevering' toebehoord hebben aan beroemde Poolse generaals en die Izabela Czartoryska kocht bij de families van deze beroemde generaals lijken bijzonder fragiele fragmenten van de geschiedenis. Men bewaart hier ook een Milanees harnas van onze eigen aartshertog Albrecht, God mag weten waarom, zo spreekt nu eenmaal de smaak van bezielde verzamelaars. De onontbeerlijke trofeeënkamer bevat een Turkse tent, prachtige oosterse wapens, schabrakken en zadels, voornamelijk buitgemaakt bij de slag om Wenen in 1683. Een rijkbewerkt zilveren schild werd net voor deze slag op de Wawel aangetroffen en wees op de nakende overwinning. In een spannend jeugdboek zou je het niet mooier verzonnen vinden.

De schilderijenverzameling vertoont de ideale mengeling van goed, maar onbekend werk - om de blik te verfrissen - en enkele topstukken. Die laatste komen ook voor op onthutsende foto's: Leonardo's Dame met de hermelijn zonder lijst, als een beschilderde plank, in de handen van gewapende soldaten bij een vrachttrein, in 1946; Rafaëls Portret van een jongeman, verloren gegaan bij de Duitse inval in 1939, alleen nog bewaard in sepiatinten, het spook van een schilderij. Laat u gewoon leiden door uw ogen - als u een roze-met-lichtgroen-en-goud paneeltje van een Italiaanse primitief aantrekkelijker vindt dan Rembrandts Barmhartige Samaritaan in een stormachtig landschap, dan is dat uw recht. Picasso waardeerde tijdens zijn bezoek vooral het grote, dramatische, onafgewerkte doek van Jan Matejko, Het lijden van Polen.

Als privé-museum is het Czartoryski volmaakt. De bibliotheek bevat onder meer het familiearchief, brieven van Copernicus en de eerste druk van zijn De revolutionibus orbium coelestium uit 1543. Meer kan toch niemand wensen? (LH)

Czartoryski-museum, ul. Sw. Jana 19, Krakau. Dinsdag tot donderdag en zaterdag tot zondag open van 10 tot 15.30 uur, vrijdag tot 17.30 uur.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234