Zondag 31/05/2020

Een Frans instituut wankelt

Een beroemde vrouw die haar even beroemde partner publiekelijk de mantel uitveegt vanwege ontrouw. Die affaire, een unicum in de Franse media, maakt duidelijk dat het instituut maîtresse in Frankrijk aan verandering onderhevig is.

Jean-Michel Jarre (55), met zijn synthesizermuziek een van de beroemdste componisten van Frankrijk, moest eind vorige maand in Paris-Match lezen dat zijn vriendin, actrice Isabelle Adjani (49), in augustus niet met hem zal trouwen. Zij kondigde aan Jarre te verlaten, omdat die een affaire was begonnen met een jongere actrice, Anne Parillaud. De onomstotelijke bewijzen hadden haar "verbijsterd" en uitvoerig deed zij uit de doeken hoe pijnlijk zijn bedrog voor haar was: "Mij gaat het er niet om de persoon aan de kaak te stellen, maar een bepaalde vorm van gedrag."

Adjani had daarmee een primeur: niet eerder werd in Frankrijk een relatie zo openlijk verbroken. Bovendien kaartte zij een aloud Frans taboe aan: de ontrouw. Die mag dan wijdverbreid en in de figuur van de maîtresse zelfs geïnstitutionaliseerd zijn, de code is wel dat erover wordt gezwegen. Adjani, die er tot dusver om bekendstond haar privé-leven van het grote publiek te willen afschermen, koos in de ogen van de Franse media voor een "Amerikaanse aanpak" door op hoge toon naar buiten te brengen wat normaliter beschaamd behoort te worden gefluisterd. "Wat ik doe, is inderdaad absoluut niet Frans. In dit land geven we de voorkeur aan hypocrisie", zo verklaarde de actrice op oorlogspad zich nader.

Terwijl in de puriteinse VS overspel als een doodzonde van de dader wordt beschouwd, kent Frankrijk de omgekeerde code: overspel is vooral een individueel probleem voor de bedrogene. Tegen die luchthartige houding wenst Adjani zich te verzetten. Ze citeerde George Orwell: "In deze tijden van universeel bedrog is het een revolutionaire daad om de waarheid te vertellen." Die waarheid is dat Fransen al te gemakkelijk over het grote leed dat overspel heet, heen walsen, meent Adjani.

Het mediaoffensief van Adjani valt af te doen als een sappig zomerverhaal voor de Franse media, maar het illustreert ook de veranderende verhouding tussen man en vrouw in Frankrijk. In dit land met zijn sterke katholieke traditie gold lange tijd dit schema: de man heeft naast zijn vrouw een maîtresse, wat sociaal volkomen acceptabel is, de vrouw kent dat privilege niet en laat haar man zijn gang gaan. Het verschil tussen de seksen was tot 1975 zelfs in de wet terug te vinden. Toen pas werden de sporen uitgewist van de beroemde Code Civil van 1804, die bepaalde dat de vrouw voor overspel tot twee jaar gevangenisstraf kon krijgen, terwijl de man hooguit een boete riskeerde.

In het maatschappelijk verkeer kon een man zich op een of meer maîtresses laten voorstaan, wat als een teken van welvaart werd uitgelegd, terwijl de vrouw tussen twee uitersten gevangenzat, vertelt Patricia Delahaie, auteur van een boek over vrouwelijke ontrouw: "Je had de courtisanes, die bijna voor hun beroep maîtresses waren, en je had de vrouwen van het type Madame Bovary: de ongelukkige huisvrouw, slachtoffer van haar verlangen. Het was niet mogelijk een middenweg te vinden. Of je volgde je verlangens en werd verworpen door de samenleving, of je deed braaf wat er van je werd verwacht."

Vooral in de haute bourgeoisie, waar nog geregeld verstandshuwelijken worden gesloten, is een maîtresse tamelijk gebruikelijk. Waarna Fransen meestal beginnen over hun presidenten. Van president Félix Faure, die in 1899 in het Elysée-paleis in de armen van zijn maîtresse stierf, via François Mitterrand, wiens buitenechtelijke kind en haar moeder bij zijn begrafenis opdoken, tot Chirac, die een tijd lang actrice Claudia Cardinale op reis meenam. Zijn vrouw Bernadette geeft in interviews zijn affaires openlijk toe. Op de vraag hoe ze het uithoudt met haar man, geeft ze als antwoord dat ze scheiding geen optie vindt, omdat ze met haar huwelijk "een huis wil bouwen, niet alleen een eerste verdieping". Dus kan Chirac zijn gang gaan. Na afloop van een persconferentie op het Elysée kiest hij een mooie vrouw uit, kust haar, en roept uit: "Il faut en profiter."

Symboliseert de 71-jarige katholiek Chirac de klassieke Franse man, bij de na hem komende generaties verschuiven de verhoudingen. De maîtresse wordt minder dan vroeger als een teken van succes gezien, zegt socioloog Serge Chaumier, auteur van het boek La déliaison amoureuse, over lat-relaties. Schandalig wordt het nog altijd niet gevonden, maar vrienden zijn wel meer geneigd het als een mislukking te duiden: "Je bent er niet in geslaagd de echte liefde te vinden, zeggen ze dan, je leven ligt aardig overhoop". Hij wijt die omslag aan de naoorlogse opmars van het ideaal van trouw in Frankrijk. Naarmate er minder verstandshuwelijken werden gesloten, streefden man en vrouw meer naar "een volledige emotionele fusie, iets wat daarvoor onbereikbaar werd geacht".

Het echec van dat ideaal heeft tot een toenemend aantal echtscheidingen geleid. De financiële onafhankelijkheid van vrouwen heeft ook gevolgen op het slagveld van de liefde: vrouwen nemen ook een minnaar erbij, zoals mannen dat met een maîtresse plegen te doen. Van gelijkheid tussen man en vrouw is echter nog altijd geen sprake, signaleert Patricia Delahaie, die voor haar boek Fidèle, pas fidèle een veertigtal vrouwen over hun liefdesleven ondervroeg. Overspelige vrouwen ondervinden nog altijd meer sociale afwijzing dan mannen.

De uitval van Adjani naar Jarre kan als een volgende stap in de emancipatie van de vrouw worden gezien: de bedrogen vrouw schikt zich niet langer, maar kiest openlijk voor de aanval. Toch is de rolverdeling nog traditioneel. Pas wanneer Jean-Michel Jarre zelf door zijn nieuwe vlam wordt bedrogen en hij zijn beklag in Paris-Match komt doen over wat hem nu toch is overkomen, is het bekende stramien echt doorbroken. Voorlopig staat hij alweer op de cover van het tijdschrift met een arm om zijn jongste verovering, breed lachend.

Fokke Obbema

Colin van Heezik

© de Volkskrant

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234