Zaterdag 16/01/2021

Een film als een schilderij

'Als je een film wilt maken over een schilder, dan kan je er maar beter voor zorgen dat het resultaat visueel overtuigend is,' zegt de Engelse regisseur John Maybury. Met Love is the Devil over de schilder Francis Bacon is hij daar wonderwel in geslaagd. Van de Bacon-erven kreeg Maybury nochtans geen toestemming om diens schilderijen te gebruiken of te reproduceren. Het is dan ook geen kleine verdienste dat het hem toch gelukt is het publiek de zaal te doen verlaten met de rotsvaste overtuiging dat ze wel degelijk het picturale werk van de meester gezien hebben.

Francis Bacon, die in 1992 overleed, wordt zonder veel discussie als één van de belangrijkste schilders uit de tweede helft van de twintigste eeuw beschouwd. Adjectieven die bij de beschrijving van zijn werk steeds weer opnieuw opduiken zijn origineel en dramatisch, beklemmend en angstaanjagend. Hij wordt meestal bestempeld als de schilder van de existentiële angst, de pijn en de gruwel.

Al die elementen zijn uiteraard aanwezig in Love is the Devil, maar er is meer, véél meer. En dat heeft enerzijds te maken met de manier waarop John Maybury hier vorm en inhoud op een weergaloze manier laat samenvloeien en anderzijds met zijn bewuste keuze voor een welbepaalde periode uit het leven van de controversiële schilder.

Via zijn werk als kostuum- en decorontwerper voor cultregisseur Derek Jarman (met wie hij onder meer samenwerkte aan Jubilee, The Last of England en War Requiem), en via zijn eigen schilderwerk en zijn experimentele films en video's (hij werkte onder meer met Neneh Cherry, Everything But The Girl, Boy George en met Sinead O'Connor aan haar beroemde 'Nothing Compares 2U'-clip) is John Maybury uitgegroeid tot één van de boegbeelden van de Britse avant-garde.

Het lag dus een beetje voor de hand dat Love is the Devil niet meteen een klassieke biografische film over een schilder zou worden. "Voor de BBC had ik enkele jaren geleden reeds een film gemaakt met Tilda Swinton, Man to Man, een soort adaptatie van het Duitse toneelstuk van Manfred Karge. Toen belden ze mij op met de vraag of ik iets wou doen over Francis Bacon," vertelde John Maybury ons in Cannes, waar zijn film vorig jaar geselecteerd werd voor de prestigieuze nevensectie Un Certain Regard. "Ik antwoordde dat ik helemaal niet geïnteresseerd was in die Elizabethaanse filosoof, maar ze bleken dus de schilder te bedoelen (lacht). Wat ze voorstelden, was eigenlijk een conventionele biopic. Je weet wel: geboren in 1909, in Dublin, blablabla. Het was duidelijk niet het soort film dat mij interesseerde. Trouwens, ik vond dat er al voldoende biografisch materiaal over Bacon bestond. Maar die BBC-producer bleef aandringen en zei dat ik zelf ook het scenario mocht schrijven, wat ik nog nooit eerder gedaan had."

"Ik wou dus zeker geen traditionele biopic maken, want door de geschiedenis heen zijn films over kunstenaarslevens doorgaans catastrofaal geweest. Eigenlijk ben ik ook wel dol op dat soort films, zoals The Agony and the Ecstacy (met Charlton Heston als Michelangelo, Jan T.) of die film over Modigliani met Gérard Philipe en Anouk Aimée (Montparnasse 19 van Jacques Becker, Jan T.), maar dan wel op een campy manier. Maar om dit Bacon-project op een integere manier te kunnen benaderen, moest ik de kans krijgen om het mij ook echt toe te eigenen. Belangrijk was bijvoorbeeld dat ik, als jonge academiestudent, vooral onder de indruk was van de schilderijen die Bacon van George Dyer gemaakt heeft. Vanuit mijn interesse in die specifieke schilderijen lag het dus min of meer voor de hand dat ik mij op die ene, welbepaalde verhouding wilde toespitsen. Dat zorgde meteen ook voor een dramatische structuur en een beperkte tijdsduur, die mij hanteerbaar leek."

De film, die als ondertitel 'Study for a Portrait of Francis Bacon' meekreeg, spitst zich dus toe op de tumultueuze en conflictrijke relatie tussen de sarcastische Bacon (glansvertolking van Derek Jacobi, die de schilder zelf omschrijft als 'a difficult bugger') en zijn model/minnaar George Dyer (rol van Daniel Craig). De beperkte tijdsduur waarvan sprake begint in 1964. Dat is het moment waarop Bacon op een wel erg ongewone manier met George Dyer in contact komt, namelijk toen die in zijn atelier in Londen probeerde in te breken. Hun verhouding duurde tot 1971, het moment waarop Francis Bacon met een tentoonstelling in het Grand Palais in Parijs als één van de grootste levende schilders geconsacreerd wordt. Terzelfder tijd giet George Dyer ergens op een hotelkamer in de buurt een dodelijke mengeling van drank en pillen naar binnen...

De dramatische structuur, waar John Maybury het over had, wordt dus geleverd door de wisselwerking tussen leven en werk van de getormenteerde kunstenaar Bacon, die zich op een bepaald moment expliciet afvraagt of hij nu al dan niet "bezeten is door destructieve demonen" en die er als motto op na houdt dat "wij allemaal onze nachtmerries hebben, maar die zijn niet zo erg als het echte leven". Voor de schilder is zijn working class-minnaar een opmerkelijke bron van picturale inspiratie; in hun seksuele relatie, die duidelijk sadomasochistisch gekleurd is, vertolkt Bacon de onderdanige rol; in hun sociale leven echter voelt George Dyer zich bijzonder ongemakkelijk en absoluut niet aanvaard in het besloten, bohémienachtige, artistieke milieu van bijvoorbeeld die Colony Club, waar de gefêteerde schilder als Miss Bacon of Her Majesty wordt aangesproken, waar men elkaar met cynische en hautaine oneliners probeert te overdonderen, en waar beffen en pis drinken de voor de hand liggende gespreksonderwerpen zijn bij het verorberen van oesters en kreeft. In die omgeving voelt George zich dus als een typevoorbeeld van 'a fish out of water'. Zelfs van Bacon, die zich in deze in alcoholnevelen gehulde omgeving - door hemzelf woordspelend omschreven als 'a concentration of camp' - wél bijzonder op zijn gemak voelt, krijgt hij in het openbaar weinig meer dan sarcastische vernederingen te slikken. Dat ontlokt één van de leden van die toenmalige Soho-coterie trouwens de terechte opmerking dat Bacon "meer in zijn schilderijen steekt dan in zijn relatie". Over dat ambivalente aspect van zijn personage stelt acteur Derek Jacobi dat Bacon volgens hem "sexually a masochist and emotionally sadistic" was. En met veel gevoel voor understatement voegt hij eraan toe: "Ik weet niet of ik goed met hem overweg zou hebben gekund."

Wat de productie van Love is the Devil betreft, zijn er inderdaad problemen geweest met de erven van Francis Bacon, die dus geen toelating wilden geven om zijn schilderijen te gebruiken of op welke manier ook te reproduceren. De wel zeer creatieve en vindingrijke oplossing die John Maybury daarvoor gevonden heeft, is visueel bijzonder indrukwekkend, maar daarom nog niet makkelijk in woorden te omschrijven. Zelf zegt hij daarover: "Ik wilde geen pastiches van de schilderijen maken en ze evenmin via personages tot leven brengen. Wat ik dus geprobeerd heb, is celluloid op dezelfde manier te gebruiken als Bacon met verf deed. Zo kon ik proberen van de hele film een Bacon-schilderij te maken of toch minstens iets dat bekeken kon worden als een permanente referentie aan zijn werk en dit op verschillende vlakken: het kleurenpalet, de moderne en minimale omgeving, de belichting, de claustrofobische achtergronden, de personages die zoveel beweging en waanzin lijken te bevatten, het gebruik van reflectie en spiegels, de triptieken, de vervormingen e.d. Het komt dus allemaal op een nogal voor de hand liggende en logische manier uit de schilderijen van Bacon zelf. In feite was Francis Bacon zélf de producion designer van Love is the Devil. Als je een film wilt maken over een schilder, dan kan je er maar beter voor zorgen dat het resultaat visueel overtuigend is."

TITEL: Love is the Devil. REGIE en SCENARIO: John Maybury. FOTOGRAFIE: John Mathieson. MUZIEK: Ryuichi Sakamoto. PRODUCTIE: Chiara Menage. VERTOLKING: Derek Jacobi, Daniel Craig, Tilda Swinton, Anne Lambton, Adrian Scarborough, Karl Johnson, Annabel Brooks e.a. VK, 1998, kleur, 90 min. Gedistribueerd door Cinéart.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234