Dinsdag 31/01/2023

Een felle schandvlek op het blazoen

Naast een resem grappen en grollen bevat 'Een kist ontploffende mango's' ook heel wat bittere waarheid

Meesterlijke politieke satire van Mohammed Hanif

Mohammed Hanif schreef met Een kist ontploffende mango's een bijtende satire over de aanslag die twintig jaar geleden het leven kostte aan de Pakistaanse president Zia en legt daarbij al lachend de perfide wortels van de dictatuur bloot.

door Marnix Verplancke

Een roman die wereldwijd ontvangen wordt als een meesterlijke satire en waarover gezegd wordt dat hij als geen ander de sfeer van Joseph Hellers Catch-22 weet op te roepen, maar die in eigen land geen uitgever vindt, maakt ons vanzelfsprekend nieuwsgierig. Niets zo interessant immers als een boek waarin een aantal politici of zelfs een heel politiek systeem te kakken worden gezet en dat is precies wat Mohammed Hanif doet in Een kist ontploffende mango's.

Het boek speelt in het Pakistan van 1988. Op 17 augustus van dat jaar stapte dictator Mohammed Zia-ul-Haq samen met acht van zijn generaals, de Amerikaanse ambassadeur en een hoge pief van de CIA in de Pak One, een tot presidentieel vliegtuig omgebouwde C-130. Ze hadden net een tankdemonstratie bijgewoond en waren op weg terug naar de hoofdstad Islamabad, waar de president zijn intrek had genomen in Army House. Een paar minuten na het opstijgen ging er echter iets fout, waardoor de Pak One een vreselijke smak maakte, die niemand overleefde.

Wat er precies is gebeurd, blijft een mysterie. Een communistische Afghaan had het toestel van op de rug van een ezel neergehaald met een Stingerraket zei rechts, terwijl de linkerzijde sprak over het dialectisch verloop van de geschiedenis. Astrologen beweerden dat het allemaal de schuld was van de planeet Jupiter, die niet in de juiste positie stond, en dan waren er ook degenen die met zekerheid wisten dat er tussen de kisten mango's die de Pak One aan boord had een bom verstopt had gezeten.

Hoe het ook zij, het verdwijnen van Zia kwam zowat iedereen goed uit. De man die in 1977 de verkozen president Ali Bhutto aan de kant zette en die twee jaar later liet ophangen, was een schandvlek op het blazoen van de met Pakistan bevriende staten en dat waren er nogal veel, aangezien buurland Afghanistan de plaats was waar een ideologische strijd werd uitgevochten tussen het Sovjetcommunisme en een alliantie van kapitalisme en islamfundamentalisme. Na hem, en met de verkiezing van de in Londen opgeleide Benazir Bhutto, werd Pakistan opeens weer een gerespecteerd land, tot zij er net zo'n corrupt boeltje van maakte als die goeie ouwe Zia zelve natuurlijk.

In Een kist ontploffende mango's volgen we twee parallel lopende verhaallijnen. Enerzijds is er die van Ali Shigri, een jonge officier die aan het hoofd staat van een silent drill-eenheid en de zoon is van de in zijn tijd enorm gewaardeerde maar uiteindelijk aan zijn plafondventilator opgeknoopte kolonel Shigri. Ali weet dat zijn vader niet uit eigen beweging zijn hoofd in een stel aaneengeknoopte lakens zou steken. Ergens moet de entourage van Zia daarvoor verantwoordelijk zijn en hij zint op wraak. Partner in crime is zijn kamergenoot cadet Obaid, een nichterig type dat graag poëzie leest, liedjes neuriet en een onderbroek draagt met hartjes erop. Zijn vader had hem afgeraden om in het leger te gaan. Kom in onze textielfabriek werken, zei hij, dan maken we samen nog wat valse Levi's voor de export, maar Baby O, zoals hij in het leger ook wel genoemd wordt, wou leren vliegen, en dat kon hij alleen bij de luchtmacht.

Op een avond verdwijnt Obaid echter spoorloos. Ali weet dat hij gekke plannen had om met een vliegtuig een kamikazevlucht te maken naar Army House en vreest het ergste wanneer hij al na een paar uur aan de tand gevoeld wordt door majoor Kiyani van de Inter Services Intelligence, een man die zo weggelopen zou kunnen zijn uit het Argentinië van de kolonels. Hij laat zijn Dunhills oplichten met een gouden aansteker en wanneer hij Ali meeneemt in een witte Toyota Corolla zonder nummerplaten weet die genoeg. "De schuldigen plegen het misdrijf, de onschuldigen worden bestraft", bedenkt hij nog nuchtertjes voor hij in de kerker verdwijnt. "Dat is de wereld waarin we leven."

In de tweede verhaallijn speelt Zia de hoofdrol, een despoot die na elf jaar regeren nog een bange schaduw van zichzelf is. Niet alleen ligt hij danig onder de sloef van de first lady, wanneer hij blindelings een vers uit de koran uitkiest, blijkt dat: "Er is geen god dan gij: glorie aan u: ik heb mij waarlijk vergist!" te luiden, uit het verhaal van Jona en de walvis.

Voor Zia is dat voldoende om te vermoeden dat er een aanslag op zijn leven wordt beraamd en daarom besluit hij niet meer buiten Army House te komen. Maar ook daar blijkt hij niet veilig. Generaal Akthar, de chef van zijn veiligheidsdienst en de man die een hele legereenheid weg kan vagen door hun reet te likken, voert immers iets in zijn schild. Waarom zou hij anders een cameraatje achter het portret van de stichter des vaderlands verborgen hebben, waardoor het soms lijkt alsof de man op het schilderij knipoogt? Hoe wereldvreemd Zia soms ook moge zijn, hij beschikt toch nog altijd over een gezonde reflex tot zelfbehoud. Zo weet hij zijn gevaarlijkste rivalen op het juiste moment weg te promoveren en kan de hoofdredacteur van de Pakistan Times, die op de achterpagina van de krant een foto afdrukte met daarop een kwijlende Zia die naar de weelderige borsten van een Amerikaanse journaliste zit te lonken op oneervol ontslag rekenen.

Via heel wat kronkelwegen, waarbij de secretaris-generaal van de Vakbond van Pakistaanse Vegers en een blinde vrouw die drie dagen lang verkracht werd door een groepje hardhandige mannen en daarom veroordeeld wordt tot de dood door steniging, komen Ali Shigri en Zia in elkaars vaarwater terecht op de dag van het ontploffende vliegtuig. Zeggen dat hij verantwoordelijk is voor Zia's dood gaat echter wat ver. Daarvoor lijkt de plot van Een kist ontploffende mango's te veel op die van Agatha Christies Murder on the Orient Express.

Mohammed Hanif diende zelf een aantal jaren bij de Pakistaanse luchtmacht. De man weet dus waarover hij schrijft en dat komt de geloofwaardigheid van het boek in ieder geval ten goede. Anderzijds dient aangestipt dat de roman een satire is en dat dat genre nu eenmaal om overdrijvingen en karikaturen smeekt, denken we bijvoorbeeld maar aan Tom Lanoyes Goddelijke Monster-trilogie. Grandioos is bijvoorbeeld de scène waarin Zia op aanraden van Nicolae Ceausescu incognito de straat op gaat om te controleren of hij nog voldoende gevreesd wordt door zijn volk. Hij is nog niet goed en wel vertrokken of hij wordt al aangehouden door een politieagent, die hem meedeelt dat hij geen licht heeft op zijn fiets. Als hij drie keer zegt dat generaal Zia een schele nicht is, spreekt de agent er niet meer over.

Maar Een kist ontploffende mango's bevat naast al dat grappen en grollen ook heel wat bittere waarheid. De manier waarop het politieke terreursysteem ervoor zorgt dat de vrienden Ali en Obaid elkaar bedriegen en verraden is zonder meer tragisch te noemen. Op grotere schaal worden er vraagtekens gezet bij de rol van de Amerikanen in de recente geschiedenis van Pakistan en bij uitbreiding van de hele regio errond. Die blijken slechts één belang te dienen: dat van hun land en hun wapenindustrie. Al de rest doet er niet toe, en dat er daarbij doden vallen, is slechts een detail in de wereldgeschiedenis. De ware daders van de aanslag op de Pak One, zo begin je naar het einde van het boek te vermoeden, ook al wordt het nooit expliciet gezegd, zouden weleens de Amerikanen zelf geweest kunnen zijn. Het blijft bijvoorbeeld razend verdacht dat de Verenigde Staten nooit een onderzoek naar het ontploffende vliegtuig hebben bevolen, ook al veroorzaakte dat de dood van een klassediplomaat. Normaal springen ze wel even anders om met zulke incidenten.

Mohammed Hanif

Een kist ontploffende mango's

Oorspronkelijke titel: A Case of Exploding Mangoes

Vertaald door Ralph van der Aa,

Uitgeverij Contact, Amsterdam, 415 p., 19,95 euro

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234