Maandag 02/08/2021

Een feest voor sprekende lichamen

'De dingen gecompliceerd maken - dat is wat wij nu doen.' Choreografe Anne Teresa De Keersmaeker zegt het half lachend, maar ze meent het wel. In real time, een coproductie van Toneelspelersgezelschap STAN, Rosas & De Munt en het muzikantencollectief Aka Moon, is dan ook een delicate evenwichtsoefening: niet alleen tussen disciplines - dans en theater en muziek - maar ook tussen uiteenlopende werkmethoden, met acteurs die hun tekst niet 'dicht' willen repeteren, dansers die behoefte hebben aan het herhalen van bewegingen en muzikanten die liefst improviseren. Waar zal die confrontatie op uitdraaien? STAN-acteur Frank Vercruyssen: 'Dat is nu net ook het onderwerp van deze voorstelling: waar gaat dit over?'

De nieuwe voorstelling In real time lijkt op het eerste gezicht een logisch vervolg op eerdere producties van Rosas waarin Anne Teresa De Keersmaeker, voor de regie geholpen door haar zus Jolente (STAN), dans en muziek met theater vermengde: Just before, Quartett (met Frank Vercruyssen en danseres Cynthia Loemij) en I said I, een magistrale voorstelling op basis van Peter Handkes Zelfbeschuldiging. In hoeverre bouwt In real time op die ervaring voort?

Anne Teresa De Keersmaeker protesteert zacht: "Het zijn ook de theaterproducties van STAN die aan In real time voorafgaan. En er is Aka Moon. De voorstelling is echt gegroeid uit die drie gezelschappen. Het zijn al die wegen die nu samenkomen.

"Als we spreken over de combinatie van muziek, dans en tekst, dan is dat inderdaad expliciet begonnen met Just before, een voorstelling die ontstaan is omdat acteurs van STAN - Jolente, Damiaan, Frank - zijn komen lesgeven op P.A.R.T.S. (de dansschool van De Keersmaeker in Brussel, SH). Toen kwamen vragen naar boven zoals: wat is het verschil tussen een acteur en een danser die met tekst omgaat?"

Frank Vercruyssen: "Meestal geven we een workshop van een vijftal weken. We zijn dan alleen met theater bezig, zonder rekening te houden met het feit dat dansers eigenlijk geen acteurs zijn - een paternalistische houding overigens. Daarna gaan de mensen terug naar hun eigen terrein en hopen we dat ze van de ervaring iets meenemen. Meestal horen we nadien dat ze op een autonomere, of toch een andere, manier met hun ding bezig zijn.

"Sommige van die mensen hebben, als ze op P.A.R.T.S. aankomen, er nog nooit over nagedacht om wat dan ook met het gesproken woord te doen. Voor hen komen wij van een andere planeet. Maar de meesten beamen naderhand wel dat het zinvol is om eens op een tekst te focussen.

"Soms zie je inderdaad dat een danser niet geboren is om het gesproken woord op het podium te gebruiken, terwijl hij wel kan schitteren als danser. Soms zie je mensen stukken beter spelen dan wat je te zien krijgt op een toneelschool. Dat heeft met de fixatie van een opleiding te maken. Als je een theateropleiding volgt - ik heb het meegemaakt - neem je alles erg au sérieux. Terwijl de vrijbuiterachtige houding die de mensen op P.A.R.T.S. aannemen, vaak interessantere resultaten oplevert."

Jolente De Keersmaeker: "Het is echt mooi om te zien hoe ze hier op een heel ongecompliceerde manier met tekst omgaan. Ze pakken een tekst en ze zeggen die. Zo'n zuivere relatie is het soms."

Anne Teresa: "Het vraagt wel een heel verschillende benadering om tot kwaliteit te komen in dans of in tekst. Om het simpel te stellen: in dans is de herhaling, zowel voor de constructie van een beweging als voor de uitvoering, vaak een noodzakelijkheid. Terwijl tekst toch iets anders vraagt. Het is niet door een tekst vaak te repeteren dat hij vanzelf goed wordt gebracht. Dat vereist een ander mentaal proces."

Dramaturg Erwin Jans heeft het in zijn inleiding over de verschillende 'ritmes' van Rosas, Tg STAN en Aka Moon: de STAN-acteurs zijn gewend om een tekst zo 'vers' mogelijk op de planken te brengen door hem niet 'dicht' te repeteren, terwijl voor de Rosas-dansers herhaling een beproefde methode is. Hoe rijmen ze dat met elkaar?

Frank: "Dat tegen elkaar schuren van die twee 'timingen', laten we zeggen, dat hadden we al eens aan den lijve ondervonden in Quartett. Nu is het nog gecompliceerder omdat er meer volk meewerkt. Maar wat ik wil zeggen: die schuring, of dat conflict, is positief. Anders zou de combinatie niet werken. Het is een geestige conflictsituatie. Complex, absoluut, om alles georganiseerd te krijgen en toch fris te houden en wat weet ik nog. Het is voortdurend puzzelen en discussiëren. Maar het basisgevoel voor mij is dat het conflict niet negatief is."

Misschien is het zelfs moeilijk om het conflict er uiteindelijk in te houden?

Frank (lacht): "Och, dat conflict dient zich vanzelf wel aan, hoor."

Zijn ze niet bang dat het resultaat te veel een consensus wordt, te vlak omdat iedereen water in de wijn heeft gedaan? Door meer dan anders te repeteren in het geval van de STAN-acteurs bijvoorbeeld.

Frank: "Als ik een tekst heb met een van de dansers, dan ga ik zelf ook iets anders willen proberen. Door net niet all the way te gaan. Het is niet de bedoeling van scènes 'dicht' te repeteren, maar we maken wel samen een proces door waarbij de een van de ander weet waar hij vandaan komt. Dat is een vorm van water in de wijn doen, maar anderzijds is dit een productie die nu eenmaal andere noden heeft dan een theaterproductie. Moesten wij van STAN zeggen: kijk mensen, wij repeteren níet, dan ga je voorbij aan het feit dat je de dansers wel eerst moet leren kennen."

Anne Teresa: "Een mooie ervaring op dat gebied waren de improvisatieoefeningen onder leiding van David Zambrano, een van de lesgevers op P.A.R.T.S. Het ging om bewegingsimprovisatie, zonder dat het voor de dansers oninteressant werd. Zambrano is iemand die op een uitzonderlijke manier vragen stelt over hoe je met je lichaam omgaat in de ruimte en in de tijd. Hoe communiceer je met elkaar door bewegingen? Hoe kun je naar een groep luisteren als individu? Actie en reactie... Dat soort dingen."

Sara De Roo: "Het soort dingen die eigenlijk veel met acteren en met tekst te maken hebben. Eigenlijk zijn de principes hetzelfde. Het klopt wat Frank zegt over het schuren tegen elkaar van dans en tekst, maar in essentie komen beide op hetzelfde neer. Dat is plezant om te merken. Plus dat wij als acteurs tijdens die bewegingsimprovisaties het gevoel kregen dat we voor één keer niet de slechtsten van de klas waren."

Frank: "Al zijn we dat wel, natuurlijk."

Sara: "Akkoord, maar op dat moment was dat eventjes niet aan de orde."

Waren die sessies een aha-erlebnis? Hebben de acteurs hun lichaam 'herontdekt'?

Frank: "Niet echt, nee. Voor ik eraan begon... Je kent ons: wij zijn 'rond-de-tafelzitters'. We hebben niet echt de traditie om de dag te beginnen met een opwarming van anderhalf uur. Dus had ik zoiets van: ja ja, ik zal uit beleefdheid daar een paar keer naartoe gaan, maar da's ook alles. Ik wou vooral de mensen leren kennen met wie we zouden werken. Al snel moest ik constateren dat die fysieke oefeningen een heel efficiënte manier zijn om dat te doen. Ik deed het zelfs graag. Een verrassing was dat."

Sara: "Voor mij was het wel nieuw: merken dat je ook louter fysiek met elkaar kunt 'praten'. En dat de groep dansers geen enkele reserve hebben om lichamelijk met elkaar te zijn, iets wat ik in het begin niet zo vanzelfsprekend vond. Ze pakken elkaar direct vast op allerlei manieren."

Jolente: "Wij hadden eerst iets van: euh...? Maar het was fantastisch, ja. En je leert je lichaam intussen beter kennen."

Anne Teresa: "Op dezelfde manier was het ook voor de dansers een openbaring. Omdat je door je training toch een heleboel systemen en mechanismen krijgt aangeleerd. Dan is het goed om de kracht van normale, simpele gebaren te ontdekken, zonder dat die bewegingen gestroomlijnd moeten zijn, dat ze een architectuur moeten vormen of dat ze gefixeerd zijn in tijd."

Frank: "Als je nadenkt over het repertoire van onze aanrakingen bij STAN... Dat is doorgaans erg beperkt. Een kus? Smak, en gedaan. Een aanraking is iets om heel omzichtig mee om te springen, vonden we. Het wordt heel snel klef of anekdotisch. Terwijl je nu een heel ander verhaal krijgt. Het klinkt primair misschien, maar het is gewoon heel prettig om aan andere mensen te 'zitten'. En omgekeerd. De ervaring dat iemand voorbijloopt en je weet wie het is, alleen al door een geur bijvoorbeeld, dat is echt heel plezant. De mensen hier ruiken ook allemaal erg lekker." (lacht)

Hilariteit bij de anderen.

Frank: "Nee, maar ik had vooraf zo iets van: dat gaat toch ruiken, zo'n hele dag en al dat zweet. Dat is dus niet zo."

Anne Teresa: "Pas op, ik zie de titel al: 'Die mensen hier ruiken zo lekker'."

Sara: "Ik vind het plezant om te merken dat er bewegingen zijn die niet anekdotisch zijn. Als wij spelen, dat wordt al snel getaffel, overbodig, ruis. Terwijl we nu een andere ingang hebben op dat gebied. Het verbreedde mijn kijk op acteren."

Jolente: "Het is alsof we de voorbije weken een geheugen hebben opgebouwd - een minimaal geheugen maar toch - van bewegingen die spreken en niet overtollig zijn. Ik vraag me af hoe de volgende voorstelling van STAN eruit zal zien." (lacht)

Frank: "Allemaal aan elkaar hangen, dat zullen we doen." (lacht)

Hoe is de tekst van Gerardjan Rijnders, bekend van zijn oeuvre bij Toneelgroep Amsterdam, tot stand gekomen?

Anne Teresa: "Gerardjan heeft de tekst geschreven op basis van wat er rond de tafel gezegd werd. Hetzelfde geldt voor de muziek: de mensen van Aka Moon zijn van niks vertrokken. Dat is weer een verschil met I said I, waarin we een tekst van Handke brachten. In real time is een compositie die volledig in de studio is ontstaan, uit wat in de hoofden van de mensen omgaat."

Uiteindelijk moeten er wel knopen worden doorgehakt. Wie doet dat?

Anne Teresa: "Voor Rosas-producties is er altijd een duidelijke chef, zijnde... (wijst naar zichzelf), omdat ik de choreografie maak. Dan nog is het een gezamenlijk proces. Ik ben nooit een choreograaf geweest die bij het binnenkomen van de repetitieruimte zegt: 'En nu iedereen een stapje naar links.' Ik geef aanzetten, maar de dansers zoeken ook zelf materiaal en leggen dat voor waarna ik het aan hen 'teruggeef'. Zo beeldhouw ik een voorstelling.

"Bij Rosas werken we dus duidelijk niet als een collectief, STAN daarentegen wel. Bij Aka Moon is het nog anders: zij werken als een collectief maar Fabrizio Cassol is de persoon die, hoe zal ik zeggen, meestal beslist wat de composities betreft."

Jolente: "In die zin is mijn positie anders, omdat Frank, Damiaan en Sara erbij zijn. Nu breng ik letterlijk twee werelden bij elkaar: onze werkmethode als collectief en het regisseren samen met Anne Teresa zoals voor Just before of I said I. Natuurlijk moeten er op een bepaald moment beslissingen genomen worden. Wat we nu proberen is dat Anne Teresa of ik zo'n beetje de repetities leiden en dat we 'savonds met Frank en Sara en Damiaan discussiëren."

Frank: "Er is ook een taakverdeling."

Anne Teresa: "De tekst van Gerardjan Rijnders werd gekoppeld aan eigen teksten van de groep. Het scenario dat daarmee werd gevormd, is iets dat de mensen van STAN hebben gedaan, terwijl ik de basislijn van de choreografie heb uitgezet. Dit keer sta ik ook zelf weer op de planken."

Met dans en tekst? Ze knikt.

"Mijn verlangen om weer op het podium te staan, is er al zo lang. Ik mis het al jaren. Maar het is meestal heel moeilijk is om zelf iets maken én erin mee te doen."

Frank: "Voor alle duidelijkheid dus: dit is niet door een regisseursduo gemaakt."

Anne Teresa: "Vandaar dat Jolente en ik niet als duo op de foto willen. Dat zou een verraad zijn van onze werkwijze."

Hoe heeft Rijnders zich in deze structuur bewogen, als ervaren theaterregisseur?

Sara: "Zoals hij zelf zei: zo flexibel als een prima ballerina."

Anne Teresa: (glimlacht) "Die zijn vaak niet zo flexibel, weet je."

Frank: "Gerardjan dwong het grootste respect af. Hij stond echt open voor alles."

Sara: "Je voelde wel dat hij een beeld heeft van hoe de dingen in elkaar zouden kunnen passen. Ten dienste van dat idee schreef hij kortere en langere scènes, maar dat wil niet zeggen dat wij het op zijn manier moesten behandelen. Daar had hij zelf niet het minste probleem mee."

Jolente: "Hij heeft één doorlopende lijn uitgetekend: over een vrouw en een man. Een he en een she. Daarnaast heeft hij kortere teksten geleverd, dingen die hij hier oppikte maar ook uit zijn wereld."

De man en de vrouw bevinden zich naar verluidt op een groepsgebeuren, een feest?

Jolente: "Dat is de vraag, eigenlijk."

Frank: "Als je vraagt: waar gaat het over?, dan luidt het antwoord: over die vraag."

Anne Teresa: "Waarover willen wij het hebben? Wat vinden we belangrijk, vandaag, in het jaar 2000, hier in Brussel, om het over te hebben? Dat is de boodschap."

Jolente: "Da's geen eenduidige boodschap, vanzelfsprekend."

Frank: "We kwamen tot de conclusie dat het enige wat we konden aanbieden, het vraagteken was. Geen uitroepteken."

Anne Teresa: "Sommige individuen in de voorstellingen vertellen wat ze willen vertellen, maar de voorstelling als geheel gaat over de onmogelijkheid om statements te maken als groep. Al is er wel een gevoel van wederzijdse communicatie."

Sara: "Het 'over iets willen hebben' is een onderwerp dat in elke voorstelling zit, alleen is het in dit geval nogal expliciet."

Anne Teresa: "Het feestgegeven komt voort uit de vraag: op welke gelegenheden komen muziek, dans en tekst samen?"

Frank: "Maar het is nooit prozaïsch."

Wordt het een hoopvolle voorstelling?

Jolente: "Mmja, dat denk ik wel."

Anne Teresa: "Er zit toch veel plezier in."

Frank: "Is het een hoopvolle voorstelling? Ja en nee, zeker? Dat is, alweer, de vraag."

Sara: "Als je ziet hoe tweeëntwintig mensen met elkaar op het toneel omgaan terwijl ze het daarover proberen te hebben, dan lijkt mij dat al hoopvol op zich. Zelfs als het niet lukt om te communiceren, is er nog hoop. Zolang je maar blijft proberen."

Première op 18 mei om 20 uur in de Rosas Performing Space, Van Volxemlaan 164, 1190 Brussel. Ook op 19, 20, 21, 24, 25, 26 en 27 mei. In samenwerking met het KunstenFESTIVALdesArts en Brussel 2000. Info en reserveren op tel. 02/511.25.46.

Sara: 'Dat over het schuren van dans en tekst klopt, maar in essentie komen beide op hetzelfde neer'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234