Donderdag 17/10/2019

Een familie in oorlog

De verschillende takken van de familie van Nelson Mandela (94) maken al jaren ruzie over zijn nalatenschap. De Britse journalist David James Smith volgde de pijnlijke perikelen van dichtbij.

Enkele jaren geleden - een datum kan hij er niet op plakken - merkte Mac Maharaj voor het eerst dat Nelson Mandela vergeetachtig begon te worden. Zijn vriend begon tijdens hun gesprekken notities te nemen, blijkbaar om niet te vergeten waar ze over hadden gepraat en wat hij had gezegd. Na een poosje hield hij daarmee op en nu lijkt hij Mac soms niet meer te herkennen wanneer die op bezoek komt. "Er wordt over gezwegen, maar zijn geheugen gaat achteruit."

Mac heeft samen met Mandela op Robbeneiland gevangen gezeten. In 1994, toen Mandela de eerste ANC-president van het vrije Zuid-Afrika werd, benoemde hij hem tot minister van Transport. De twee mannen kennen elkaar al bijna vijftig jaar. Mac, een Zuid-Afrikaanse Indiër die een actieve rol speelde in de militaire tak van het ANC, Umkhonto we Sizwe, is een intieme vriend van Mandela - die bijna al zijn oude kameraden heeft overleefd - en een van de weinige mensen buiten de familie die nog altijd onbeperkt toegang heeft tot de grote man.

Hij herinnert zich een recent bezoek aan het huis in Houghton, de welvarende buitenwijk van Johannesburg waar Mandela woont sinds hij kort na zijn vrijlating uit Soweto vertrok. Bij zijn aankomst was Graça, Mandela's derde vrouw, hem aan het helpen met het eten. Mac ging stilletjes apart zitten, maar toen hij besefte dat Mandela hem niet herkende, kwam hij dichterbij. Mandela, de man van de lange mars naar de vrijheid, kan helaas niet meer lopen en zijn hoofd niet meer draaien. Mac ging dus in zijn gezichtsveld zitten en zag dat Mandela hem aanstaarde en duidelijk probeerde zich te herinneren wie zijn bezoeker was. Na een poosje riep hij: "Kathy zegt dat jij de slimste man bent die hij kent!" Hij had het over Ahmed Kathrada, een andere oude strijdmakker.

Mac, 77, is inderdaad heel slim. In 2011 koos de huidige president, Jacob Zuma, hem als zijn officiële woordvoerder, zodat hij weer een prominente rol in het openbare leven speelt, niet alleen in de regering maar ook in het laatste hoofdstuk van Mandela's verhaal. Hij bezorgt de media de officiële gezondheidsbulletins over zijn oude vriend en is lid van het kleine comité dat straks Mandela's dood zal begeleiden.

Tijdbom

Terwijl Mandela dankzij een buitengewoon sterk gestel een reeks recente gezondheidsproblemen overwon, sprak ik met familieleden en vrienden. Het stelde me in staat een uniek portret te schetsen van zijn laatste dagen en van de problemen in de familie. Sommige intimi hebben kritiek op wat iemand "de ziekelijke fascinatie met zijn dood" noemt, maar het heeft geen zin te doen alsof hij eeuwig zal leven. "Er wordt op fluistertoon over gesproken", zegt Mac. "We hopen allemaal dat hij nog lang bij ons blijft, maar het wordt almaar moeilijker. De man is een vechter, maar we zijn bang dat zijn waarden troebel zullen worden als hij nog veel langer leeft. Daarom moeten we dieper nadenken over deze man en wat hij betekent."

Ook andere mensen die Mandela goed kennen, vrezen dat zijn aftakeling de grote staatsman van zijn waardigheid zal beloven - en zijn omgeving de kans zal geven om munt te slaan uit zijn naam.

Zoals Mac heel goed weet, zal Mandela's dood de wereld in rouw dompelen en zal zijn staatsbegrafenis een ongezien evenement zijn. Iedereen die hem ooit de hand heeft geschud, zal erbij willen zijn. Er wordt gezwegen over de detailleerde regelingen die al zijn getroffen, maar blijkbaar ligt er al een persbericht klaar, is het programma van de uitvaart gepland en bestaat er een lijst van wereldwijde hoogwaardigheidsbekleders die een uitnodiging mogen verwachten.

Het grote knelpunt is blijkbaar de lijst van familieleden die moeten worden geïnformeerd, en meer bepaald de volgorde waarin ze moeten worden gebeld. Wie zal het nieuws als eerste te horen krijgen? Het lijkt triviaal, maar het is typerend voor de tijdbom die aan het tikken is.

Geen antwoord

In Zuid-Afrika is het een publiek geheim dat de twee families van Nelson Mandela elkaar niet kunnen luchten. De eerste, die van de nakomelingen uit Mandela's huwelijk met zijn eerste vrouw, Evelyn Mase, is meer dan eens in aanvaring gekomen met de tweede, uit zijn huwelijk met Winnie Madikizela-Mandela.

De eerste familie vindt dat haar rol in Mandela's leven in de schaduw is gesteld door zijn huwelijk met Winnie, nadat hij in1958 van Evelyn was gescheiden. Evelyn, een erg godsdienstige vrouw, werd Jehova's getuige en had tot haar dood in 2004 een winkel in de Oostkaap.

Zes jaar na zijn vrijlating in 1990 scheidde Mandela van Winnie. Ze was betrokken bij de dood van jonge mannen in Soweto en had een openlijke verhouding met een advocaat, Dali Mpofu. Later trouwde Mandela voor de derde keer, op zijn 80ste verjaardag, 18 juli 1998, met Graça Machel, de weduwe van de Mozambikaanse leider Samora Machel.

Graça, die toen midden in de vijftig was, heeft vaak geprobeerd om vrede te stichten tussen de twee families, niet altijd met succes. Winnie's familie wil bijvoorbeeld niets te maken hebben met de planning van Mandela's uitvaart. Misschien heeft ze haar eigen plannen, niemand weet het en ik heb voor dit artikel niemand van de familie kunnen bereiken, ondanks herhaalde pogingen om via de telefoon, e-mail en sms contact te krijgen.

Beide partijen verwijten elkaar dat ze van Mandela's naam profiteren. "De tweede familie (die van Winnie, DJS) beschouwt mijn grootvader als haar bezit", zegt Ndileka Mandela. Zij beschrijft zichzelf als 'de eerste van de eerste van de eerste': het eerstgeboren kind van Mandela's eerstgeboren zoon, Thembi, met zijn eerste vrouw, Evelyn.

Ik heb Ndileka leren kennen toen ik onderzoek deed voor mijn boek Young Mandela, dat mij recht naar het hart van de familie en naar de Nelson Mandela Foundation leidde. Ze vertelde toen over de wrevels en de ruzies tussen de twee takken van de familie, die allebei onder een reeks tragische gebeurtenissen hebben geleden.

De tragedie is de families blijven achtervolgen, het laatst met de gruwelijke dood van Zenani Mandela, de 13-jarige achterkleindochter uit de tweede familie. Toen het meisje in juni 2010, op de avond van een concert voor de opening van het WK voetbal in een auto-ongeval om het leven kwam, leidde dat tot een nieuwe breuk.

Bijzonder pijnpunt

Mijn lange, vaak openhartige gesprekken met leden van de familie hebben me geleerd dat de twee takken onder hetzelfde probleem gebukt gaan: Mandela had het zo druk met de geboorte van een natie dat hij geen tijd had voor zijn eigen kinderen. Voor zijn veroordeling in 1962 leefde hij ondergedoken, daarna bracht hij 27 jaar in gevangenschap door. Hij was er nooit. Kortom, twee disfunctionele families moesten met een afwezige vader leren leven. Winnie Mandela's dochter Zindzi vertelde me ooit dat ze wrok tegen haar vader voelde omdat hij er nooit was, zelfs niet na zijn vrijlating.

Na de verschijning van mijn boek, zegt Ndileka, hebben de ruziënde partijen zich verzoend, maar lang heeft dat niet geduurd. "Er borrelt altijd van alles onder de oppervlakte. Ik heb me erbij neergelegd dat we niet moeten doen alsof alles koek en ei is. Iedereen weet dat er conflicten zijn. Ze bestaan echt, zoals in elke familie. Het is alleen jammer dat onze ruzies in het openbaar worden uitgevochten."

Het klopt dat de Zuid-Afrikaanse pers soms over de perikelen van de familie schrijft, wat dan meestal tot een reeks beschuldigingen en tegenbeschuldigingen leidt. Negeren ze elkaar wanneer ze elkaar bij Mandela thuis ontmoeten? Nee, zegt Ndileka: "Hij is de lijm die ons samenhoudt. Ik vrees voor wat er zal gebeuren als die lijm er niet meer is. Maar nu houden we ons groot en vergeten we onze geschillen. Nou ja, we vergeten ze misschien niet, maar we doen ons best voor hem."

Mandela's verjaardag lijkt een bijzonder pijnpunt, misschien omdat hij onvermijdelijk een gezamenlijke reactie of een feest vraagt. In juni vorig jaar, rond de tijd van zijn 94ste verjaardag, viel Winnie Ndileka aan omdat zij een ANC-lezing door president Zuma had bijgewoond. Winnie, die vindt dat het ANC haar familie in de kou laat staan, boycotte de lezing. Mensen uit haar entourage verweten Ndileka dat zij de rangen had verbroken door wel te gaan. Ze kreeg te horen dat ze het recht niet had om de familie te vertegenwoordigen.

Het lijkt een oude ruzie die keer op keer wordt overgedaan. Ndileka: "Dat is nooit veranderd en ik denk niet dat het ooit zal veranderen. Wie zijn zij om te zeggen dat ik de familie niet vertegenwoordig? Wie zijn zij om iets over mij te zeggen, terwijl ik het eerste kleinkind ben!"

Commercie

Beide families denken al na over de viering van Mandela's 95ste verjaardag, in juli. De vrees bestaat dat de commercie zich erin zal mengen. De enige openbaar bekende plannen zijn die voor een bokswedstrijd in een casino in Monaco tussen twee kleinzonen van de eerste familie, Ndaba en Kweku. Mandela bokste als jongen en is altijd een fan van de sport gebleven. Volgens Ndaba komt het idee eigenlijk van zijn tante Zindzi, van de tweede familie - een dochter van Winnie. Als dat klopt, is het te hopen dat hij meer geluk heeft dan zijn tante. Zindzi probeerde twee jaar geleden in Soweto een bokswedstrijd voor de verjaardag van haar vader te organiseren. Het project liep op de klippen en in de VS sleepte een bokspromotor, Duane Moody, haar voor de rechter. Het evenement van dit jaar zal aansluiten op een liefdadigheidsbanket ter ere van Mandela. Het casino hoopt dat hij erbij zal zijn, als zijn gezondheid het toelaat.

Tijdens de laatste met veel omhaal gevierde verjaardag, zijn 90ste, gooiden commerciële belangen roet in het eten. De eerste familie organiseerde een feest in de Oostkaap, Mandela's thuisland. Toen bleek dat ze van de gelegenheid gebruik maakte om House of Mandela te promoten, een wijnmerk dat Maki, Mandela's enige overlevende zoon uit zijn eerste huwelijk, had gelanceerd, boycotte de tweede familie de feestelijkheden.

"Ze vonden dat opa niet met alcohol mocht worden geassocieerd", zegt Ndileka. "Maar voor mij is wijn de drank van de goden, het is bijbels. Uiteindelijk is opa's naam het bezit van zijn familie, hij is onze erfenis. De wijn heet niet Nelson Mandela, maar Madibawijn van House of Mandela (Madiba is Mandela's clannaam, DJS). Onze kant van de familie heeft beslist dat we zijn naam nooit zullen gebruiken."

Er wordt verteld dat familieleden Mandela vroegen om tussenbeide te komen in de ruzie rond die 90ste verjaardag. "Daar heb ik niets mee te maken", zou hij hebben gezegd. "Dat is een zaak van jullie moeders."

Ondanks die botsing zegt Ndileka dat ze het eens is met iets wat Zindzi zei, namelijk dat mensen van buiten de familie van de naam Mandela mogen profiteren, terwijl iedereen verontwaardigd is als de familie zelf dat doet. "Waarom wij niet? Dat zou ik graag weten. Iedereen doet het, waarom mogen wij het niet?"

Ndileka keurt het af dat producten rond Mandela worden verkocht alsof hij de enige icoon van De Strijd was. Mandela zelf heeft altijd gezegd dat hij slechts een van velen was. Hij heeft de apartheid niet op eigen houtje overwonnen, ook al kan dat soms zo lijken. Anderen, onder wie zijn goede kameraad Oliver Tambo, een sleutelfiguur in het ANC, hebben eveneens een belangrijke rol gespeeld.

Realityshow

Het nieuwste project, een realityshow, Being Mandela, heeft de families weer in beroering gebracht. In de hoofdrollen, twee kleindochters uit de tweede familie, Swati en Zaziwe, de dochters van Zenani, Mandela's oudste dochter uit zijn huwelijk met Winnie. De twee vrouwen beweren dat hun programma de zegen van Mandela heeft. Het is volledig geïmproviseerd en opent een venster op het gezinsleven van de twee vrouwen, met extra's zoals een uitstapje naar Robbeneiland.

Ndileka wil geen kritiek geven op de initiatieven van de kleinkinderen van de tweede familie, haar nichten. "Ik ga niet zeggen dat wat ze doen verkeerd is. Ik kan alleen voor mezelf spreken. Iedereen moet zijn eigen keuzes maken."

Maar ik weet dat andere mensen uit Mandela's omgeving geschokt zijn door de realityshow, die al in de VS wordt uitgezonden, volgende maand in Sub-Saharisch Afrika en ook in Finland te zien zal zijn. Swati en Zaziwe gebruiken de show ook om reclame te maken voor hun T-shirts met afbeeldingen van Mandela - hun merk heet LWTF - Long Walk to Freedom. In 2007 liet Mandela zijn eigen Nelson Mandela Foundation zijn portret van al haar marketingmateriaal verwijderen. Hij had genoeg van de cultus van Nelson Mandela en wou niet dat zijn afbeelding nog werd geëxploiteerd. De tijden zijn blijkbaar veranderd en we moeten geloven dat hij volledig achter de nieuwe onderneming staat. Maar sommige mensen twijfelen of hij wel weet wat hij steunt.

De twee takken van de familie hadden afgesproken dat ze niet zullen toelaten dat er nog foto's van hem worden gepubliceerd, maar op 2 februari was hij op de website van Being Mandela en in de Zuid-Afrikaanse pers te zien met een pasgeboren achterkleinkind op schoot. Heeft die foto, heeft dat T-shirt, heeft de televisieshow zijn reputatie goed gedaan of zijn nalatenschap gehuldigd? Respecteren ze zijn waardigheid? Een goede vriend die anoniem wil blijven: "Ik denk altijd, wat zou Madiba zeggen? Is het gepast of niet?"

Moeilijke relaties

Mandela voelt zich ongetwijfeld een beetje schuldig over de pijn die hij zijn familie heeft aangedaan door zich volledig aan zijn strijd te wijden. Misschien is dat de reden waarom hij niet heeft geweigerd toen familieleden zijn steun kwamen vragen. Het is hoe dan ook de reden waarom hij de Mandela Trust heeft gesticht, waar ze na zijn dood allemaal van zullen profiteren, samen met meer dan twintig individuele trusts voor zijn kinderen en kleinkinderen. Niemand praat over de erfenis, maar zijn relatief bescheiden fortuin lijkt vast te liggen in die trusts en in twee huizen, in Qunu, zijn thuisland, en in Houghton.

Zoals Mandela goed weet - of wist - komen de problemen van de familie voort uit zijn geschiedenis. In 1944 trouwde hij met Evelyn en ging hij met haar in Soweto wonen. Ze kregen vier kinderen, Thembi - de vader van Ndileka - die in 1969 op zijn 24ste in een auto-ongeval overleed, Makgatho, die in 2005 op haar 55ste aan aids stierf, en twee Maki's - de ene stierf als baby, de andere nadert de 60.

Mandela had verscheidene verhoudingen en werd na de scheiding door Evelyn van gezinsgeweld beschuldigd. De beschuldigingen kwamen nooit voor een rechter en Mandela heeft ze altijd heftig ontkend. Maar Thembi was boos over de manier waarop zijn vader zijn moeder had behandeld en vervreemdde van Mandela. Hij runde een shebeen (een clandestiene bar) in Kaapstad en heeft zijn vader nooit op het nabijgelegen Robbeneiland bezocht.

Thembi's weduwe Thoko - de moeder van Ndileka - hertrouwde, maar ook haar tweede man kende een gewelddadige dood, in een politiecel. In 2002 verdronk Thoko, die aan depressies leed, zich in de haven van Durban. Haar tante, Maki, is nog altijd boos op Mandela en maakt daar geen geheim van.

Zindzi vertelt openhartig dat ook zij en Zenani, allebei kinderen van Winnie, geleden hebben onder het gemis van een vader. "Wij allemaal, alle kinderen van Madiba, hebben moeilijke relaties gehad. Ik heb twee keer een scheiding aangevraagd, opnieuw geprobeerd, het lukte niet. Mijn zus had ook problemen - ze is nu gescheiden. Makgatho is ook twee keer getrouwd. Er is een patroon."

Zindzi heeft het moeilijk met de manier waarop haar vader haar moeder heeft behandeld - net zoals Maki die gevoelens voor haar moeder, Evelyn, heeft. Tijdens Mandela's gevangenschap werd Winnie voortdurend actiever en leek ze gebrutaliseerd door de pogingen van het apartheidsbewind om haar te vernietigen. Ze werd beschuldigd van betrokkenheid bij de dood van Stompie Seipei en ten minste twee andere mensen - aantijgingen die onlangs weer in het nieuws zijn gekomen toen de lijken van twee vermeende slachtoffers werden opgegraven.

Na Mandela's vrijlating werd Winnie tot vijf jaar gevangenis veroordeeld wegens aanranding en ontvoering, maar later in beroep vrijgesproken. Zindzi leed onder al die toestanden, maar zegt dat ze daar nooit iets van heeft laten merken: "Onder de douche stond ik te huilen, maar voor de buitenwereld liet ik me niet kennen."

De wonden zijn nog niet geheeld. Haar kleindochter, Zenani, is naar haar zus genoemd. Ik heb ze allemaal op een plechtigheid ontmoet: een prachtige, stralende familie, het kleine meisje alert en nieuwsgierig, altijd aan Winnie's zijde, Winnie vol authentieke charme.

Politieke kleinzoon

Mandela heeft meer dan 25 volwassen nakomelingen, maar Mandla, een kleinzoon uit zijn eerste familie, is tot nu toe de enige die belangstelling voor de politiek toont. Mandla's leven is een soap op zich. Men verwijt hem dat hij munt wil slaan uit de ontwikkeling van Mvezo, Mandela's geboortedorp, en dat hij van de naam van zijn grootvader profiteert, onder meer door de televisierechten van de begrafenis aan de South African Broadcasting te verkopen - wat hij ontkent. Hij was in een vechtscheiding met zijn eerste vrouw verwikkeld en beschuldigt een van zijn broers ervan een kind te hebben verwekt bij zijn tweede vrouw. De broer beschuldigt een chauffeur, die op zijn beurt een andere broer met de vinger wijst. Mandla is intussen weer getrouwd. Hij moet nog 40 worden.

"Hij is een schooier", zegt iemand uit de entourage van Mandela, maar ik heb Mandla ontmoet en kan meevoelen met zijn problemen en zijn pogingen om een plaats in het leven te vinden. Zijn eigen vader zat gevangen in de schaduw van Mandela en Mandla probeert ten minste iets te betekenen in de samenleving en de politiek. Hij zegt dat hij gezondheidszorg en onderwijs naar Mvezo wil brengen - een belangrijk project voor het verwaarloosde platteland van de Oostkaap.

Intussen hebben Mandla's broer Ndaba en Kweku, de zoon van hun zuster Maki, samen de Africa Rising Foundation gesticht. Mandela zit in de raad van bestuur, maar zijn naam is bescheiden op de website aanwezig en de projecten rond gezondheid, onderwijs en leiderschap van de stichting lijken van goed allooi.

Kweku, die ik in Johannesburg ben gaan opzoeken, heeft aan filmprojecten meegewerkt. Zijn nichten hebben hem zijn raad gevraagd toen ze hun realityshow planden en hij zei: "Dames, doe het, doe het goed, beleef er plezier aan en zorg dat jullie niet worden afgezet."

Hij staat ook achter LWTF, het modemerk van dezelfde nichten. Zuid-Afrikaanse marketingconsultants spreken al van "het merk Madiba". Kweku: "Ik denk dat het mooi kan worden, kijk maar naar wat de familie van Bob Marley met haar merk, House of Marley, heeft gedaan. Ik heb een van hun hoofdtelefoons gekocht. Dat vind ik knap. Weet je, eigenlijk vinden mijn nichten nieuwe manieren om zijn nalatenschap bij een nieuwe generatie in leven te houden. Dat is niet verkeerd. Ik denk niet dat mensen de nalatenschap van mijn grootvader zomaar kunnen aantasten of veranderen."

Verkwanselen

Maar Mac Maharaj is wel bang dat de naam Mandela in Zuid-Afrika of zelfs op wereldvlak zal worden verkwanseld. Voor hem is iedereen die zich ooit met die naam heeft willen verbinden medeplichtig. Het ANC, de Foundation, Bill Gates, Richard Branson, Morgan Freeman, Oprah Winfrey - zelfs in een meer recent verleden tenniskampioen Roger Federer. Federers moeder heeft geprobeerd een ontmoeting met Mandela te organiseren om de liefdadige organisatie van haar zoon te steunen, en was boos toen ze werd afgewimpeld. Volgens Federers agent, Tony Godsick, "wou Roger alleen maar een privéaudiëntie en een handdruk."

"We hebben allemaal samengespannen", zegt Mac. Hij bedoelt dat ze de naam en de reputatie van Mandela hebben geëxploiteerd, ook voor goede doelen, en beetje bij beetje zijn nalatenschap hebben ondermijnd. Maar hij vindt niet dat hij kritiek mag hebben op de familie. "Wie ben ik om te zeggen wat ze met hun eigen naam moeten doen? Het is hun naam, ze mogen er hun zin mee doen."

De leeuw en de buffel

Het gepraat over televisie, mode en roem doet gemakkelijk vergeten dat Mandela een episch leven heeft geleid. Hij heeft de gevangenis overleefd, de troebelen in Zuid-Afrika op het einde van de apartheid, en complexe, tragische familietoestanden. Nu hij aan de laatste fase van zijn leven begint, vraag ik aan Ndileka, een gediplomeerde verpleegster, waar hij zijn lange leven aan dankt. Hebben al die beproevingen hem niet uitgeput? Ndileka, die een gespecialiseerde opleiding intensieve zorgen heeft gevolgd, zegt dat je zelf je gezondheid kiest. Mandela heeft soms gedronken en gerookt, maar nooit overdreven, en hij heeft altijd op zijn conditie gelet. "Als je vroeg in je leven je gezondheid koopt, word je later beloond."

Ze gelooft trouwens niet dat Mandela klaar is om te sterven. Ook toen hij kort voor Kerstmis naar het ziekenhuis moest, dachten zij en Mac niet dat het einde nabij was.

Zijn lange verblijf in het ziekenhuis had te maken met een speciale procedure voor de behandeling van galstenen en een longinfectie. In zijn gevangenistijd heeft hij aan tuberculose geleden, zodat hij gevoelig is voor longinfecties. Misschien zal een van die infecties hem uiteindelijk fataal worden. "Welke afspraak hij ook met zijn god of met zijn voorouders heeft gemaakt, ze is nog niet vervuld. Alleen hij weet wat ze is."

Mandela, die altijd bekend heeft gestaan om zijn gevoel voor humor, grapte vroeger over zijn dood, hoe hij in de hemel zou aankomen en recht naar het kantoor van het ANC zou gaan om zijn oude kameraden terug te zien. Nu zegt hij niet veel meer, maar die humor hoorde bij hem.

Ndileka heeft me foto's laten zien - die nooit gepubliceerd zullen worden - van een Mandela die sterk vermagerd is maar lang niet aan zijn sterfbed toe lijkt. Soms, zegt ze, denk je dat hij je niet ziet, maar als je opstaat om weg te gaan, zegt hij "ga zitten", alsof hij nog niet met je klaar is. Tijdens haar laatste bezoek was hij naar de zender National Geographic aan het kijken. Zijn ogen zijn nog goed. Op het scherm kregen twee leeuwen een buffel te pakken, tot grote vreugde van Mandela. Hij tikte op Ndileka's been, zei dat ze ook moest kijken en meegenieten. Misschien waren die leeuwen Nelson Mandela en Oliver Tambo. En was de buffel het apartheidsbewind, eindelijk op de knieën gebracht en verslagen door die oude, oude man in de stoel.

De familie van Mandela's eerste vrouw Evelyn Mase (boven) ligt al vele jaren overhoop met die van zijn tweede echtgenote Winnie (onder, met docher Zinzi). Mandela's derde vrouw, Graça Machel (midden), probeert te verzoenen.

Intieme vriend Mac Maharaj is bang dat Mandela's naam na zijn dood zal worden verkwanseld: 'We hebben allemaal samengespannen.'

Feest voor Mandela's 93ste verjaardag. Ook over de Mandela-T-shirts is er heisa in de familie.

-

Februari 2013, met zijn jongste kleinkind Zen Manaway op de website van de omstreden reality- show Being Mandela.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234