Woensdag 22/01/2020

vaticaan

"Een enkeltje naar de hel" blijft in de kerkleer een lastige bestemming

Paus Franciscus trok deze week het bestaan van de hel in twijfel. Beeld Photo News

“De hel bestaat niet”, zei Paus Franciscus deze week in een interview. “Fout geciteerd”, countert het Vaticaan. Het opmerkelijkste aan die discussie: anno 2018 wordt er in christelijke kringen nog steeds gepreekt over de eindeloze verdoemenis in de hel.

Ook tijdens de Goede Week springt er in het Vaticaan al eens een duivel uit een doosje. Donderdag gebeurde dat in de gedaante van een interview met paus Franciscus in de Italiaanse krant La Repubblica. "Waar komen de slechte zielen dan terecht?", luidde de vraag. "De hel bestaat niet, enkel de verdwijning van zondige zielen", aldus de paus.

Een uitspraak die via sociale media al snel de gelovige wereld rond ging, want zo'n commentaar zou een historische breuklijn zijn in de kerkleer. Hoewel vorige pausen al beweerden dat "de hel bestaat, maar leeg is" (Johannes XXIII) of dat "die verdoemenis niet toegeschreven kan worden aan een initiatief van God" (Johannes Paulus II), is de aanwezigheid van een hel als tegenhanger van de hemel nog steeds deel van een prominent dogma: het hiernamaals.

Vervloekt dal

Het Vaticaan repte zich dan ook om die uitspraken te weerleggen: geen getrouwe weergave van het gesprek met de paus, dat niet eens een formeel pauselijk interview was. De journalist die het interview optekende, de 93-jarige Eugenio Scalfari, was gewoon op visite en valt bovendien met een korrel zout te nemen. Scalfari, oprichter van La Repubblica, is een zelfverklaard atheïst die Jezus ooit als "een man, en niet meer dan een man" beschreef en – wellicht de grootste heiligschennis – nooit een recorder of notitieboekje gebruikt tijdens interviews.

Voorlopig lijkt het officiële credo van de paus dus: 'de hel is een plaats van eeuwige bestraffing'. Maar volgens de Nederlandse cultuurtheoloog Frank Bosman (Universiteit van Tilburg) heeft de officiële kerkleer zich intussen geënt op een moderner wereldbeeld. "Hemel en hel zijn al lang geen fysieke locaties meer waar je bij kunt komen als je hoog genoeg vliegt of diep genoeg graaft. Alleen kunnen we niet anders dan erover praten in de beelden die ons zijn aangereikt door bijvoorbeeld het Nieuwe Testament."

In de Bijbel staan inderdaad enkele passages, zoals de Gehenna-uitspraken van Jezus over een vervloekt dal, die geïnterpreteerd worden als verwijzingen naar de hel. "Zulke passages kun je heel letterlijk lezen, maar het blijven altijd metaforen om zaken zoals het hiernamaals te verklaren", zegt ook theoloog Hans Geybels (KU Leuven). "Hemel en hel zijn het hardst blijven plakken bij een breed publiek, maar het idee staat los van plaats en tijd. Het is eerder een toestand, al dan niet in de nabijheid van God vertoeven."

Hij verwijst daarbij ook naar het Genesis-verhaal, "een metafoor om te verklaren waarom we op de zevende dag moeten rusten". Waarom werd de hel dan juist geïntroduceerd? Sommige historici zien dat de hel een algemeen begrip werd in de 4e eeuw n.C., met het ontstaan van de staatskerk in de Romeinse Rijk. Het christendom werd plots een massabeweging, en dus was preken over de hel een belangrijke hefboom om de zedelijkheid op peil te houden. "Maar ook bij eerdere beschavingen had je die beeldspraak al, de echte oorsprong is moeilijk te bepalen", zegt Geybels.

In een officieel interview zou paus Franciscus de uitspraak wellicht niet gedaan hebben, als individu houdt hij er andere ideeën op na. Beeld REUTERS

Vlaamse theoloog

Hoewel paus Franciscus de Italiaanse maffia in 2014 nog een enkeltje naar de hel toewenste, zou het de theologen niet verbazen dat hij de hel daadwerkelijk in twijfel trok binnen een informele context. "Hij is nu eenmaal een jezuïet, dat zijn de theologische creatievelingen die weleens buiten de lijntjes durven kleuren", zegt Bosman.

Volgens Geybels past de paus echter een logische vraagstelling toe: "Hoe kan er in de hemel vreugde zijn als er een hel bestaat waar mensen eeuwig lijden? Dat idee past totaal niet in de christelijke moraal van barmhartigheid." Wie niet voor God kiest, verdwijnt dus gewoon. "Een principe dat trouwens ontwikkeld werd door de Vlaamse theoloog Edward Schillebeeckx (1914-2009 MM), al weet ik niet of paus Franciscus dat beseft."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234