Woensdag 30/11/2022

Een Egyptische oplossing: generaals als democraten

Miljoenen Egyptenaren waren blij met de coup, ook al willen ze democratie, en blijkbaar zien ze er het contradictorische niet van

De luxueuze officierenmess van de Egyptische Republikeinse Wacht, een elitekorps, bevindt zich dicht bij het centrum van Caïro. Het zwembad en de koertjes liggen tussen hoge muren met reliëfbeelden en schilderijen die de militaire geschiedenis van Egypte ophemelen, helemaal terug tot de tijd van de farao's. Waar ooit een enorme affiche van de afgezette president Hosni Moebarak hing, prijkt nu een nieuwe, met het opschrift: "Het leger. Het volk. Eén hand".

De slogan doet denken aan leuzen die klonken op het Tahrirplein in 2011, toen het leger besloot niet te schieten op demonstranten, en aan drie weken geleden, toen het leger president Mohamed Morsi afzette. Generaal Abdul-Fattah el-Sisi, de machtige minister van Defensie, speelde hoog spel, want hij riep de Egyptenaren op om vrijdag, gisteren, opnieuw de straat op te gaan om hun steun uit te drukken voor de manier waarop de strijdkrachten optraden tegen het geweld na de coup, waarbij ongeveer 170 doden vielen.

Miljoenen Egyptenaren waren blij met de coup, ook al willen ze democratie, en blijkbaar zien ze er het contradictorische niet van. Hun vertrouwen in het leger is wellicht misplaatst maar kan verklaard worden door zes decennia van Egyptische hoop en ontgoocheling en de wanhoop die de Egyptische politiek vandaag kenmerkt.

Sinds de coup van 1952 die een einde maakte aan het bewind van de corrupte, door Groot-Brittannië gestuurde koning Farouk heeft het Egyptische leger zich altijd opgeworpen als staatsbouwer, bevrijder en redder. Dat was het geval toen Egyptische troepen in 1973 het Suezkanaal overstaken, voor een oorlog die uiteindelijk zou leiden tot de teruggave door Israël van het schiereiland Sinaï. Het was nog meer het geval tussen 1956 en 1967, toen Gamal Abdel Nasser en zijn Vrije Officieren het Suezkanaal nationaliseerden, een Britse, Franse en Israëlische invasie weerstonden, de voorwaarden van de westerse financiering van de Aswandam verwierpen en nieuwe economische en sociale kansen voor de Egyptenaren creëerden.

Het feit dat de Vrije Officieren hun beloften over nationale kracht, sociale rechtvaardigheid en economische kansen inlosten leverde Nasser en zijn kameraden enorm veel steun van de bevolking op. Het klopt dat zij de basis legden voor de archetypische autoritaire staat in het Midden-Oosten en Egypte in juni 1967 naar een verpletterende nederlaag tegen Israël leidden. Maar de hoogdagen van Nasser staan voor vele Egyptenaren nog altijd voor de laatste keer dat het land zich verenigd voelde onder leiders van wie de principes tegemoetkwamen aan de noden van gewone man.

Nu nog vertelt een oude kruidenier me op eerbiedige toon dat Nasser en het leger Egypte een 'cadeau' gaven. Nieuwe generaties delen dat gevoel en contrasteren het met de absolute wanhoop van vandaag.

De verdrijving van Moebarak leidde tot vrije verkiezingen, maar de winnaar daarvan, Morsi, ontgoochelde. In april, toen activisten handtekeningen begonnen te verzamelen om vervroegde presidentsverkiezingen te eisen die hem van de macht zouden kunnen verdrijven, was er geen lagerhuis van het parlement, werd de grondwet gecontesteerd, lag de economie zowat in duigen en probeerde Morsi de macht van de Moslimbroederschap te institutionaliseren. De Egyptenaren werden geconfronteerd met stijgende prijzen, toenemende misdaad en verhoogde sektarische spanningen. In juni werden vier sjiitische moslims gelyncht. Egyptische christenen hebben zich nog nooit zo onveilig gevoeld.

Toen miljoenen mensen opnieuw op straat kwamen om te betogen tegen Morsi, keken ze dus naar het leger als de scheidsrechter die in staat was de transitie naar een democratie weer op gang te trekken. Zoals een activist van het eerste uur het verwoordde op Twitter: "We hebben geen keuze."

Ondemocratisch

De oproep van de defensieminister tot massademonstraties leidde tot wenkbrauwgefrons bij sommige progressieven en activisten, maar die zijn zwaar in de minderheid. En de coup stoort critici in de Verenigde Staten, dat sinds de jaren tachtig een sterke relatie heeft opgebouwd met het officierenkorps en het leger elk jaar 1,3 miljard dollar toestopt. Deze week hield president Obama het transport van vier F-16's naar Egypte tegen, een gebaar van afkeuring tegenover de coup, dat de relatie echter niet zal verslechteren.

De bereidwillige aanvaarding door progressieven en pluralisten van een coup in naam van de democratie is begrijpelijk, maar ze spelen in het beste geval met vuur. De democratische geloofsbrieven van Sisi zijn bedenkelijk en de pleitbezorgers van een nieuw, meer open Egypte hebben hem nu een krachtig argument gegeven om vrijwel elke kritiek in de kiem te smoren.

In een peiling in mei vond amper 27 procent van de respondenten burgercontrole op het leger 'heel belangrijk'. Maar de interventie van het leger draait het pluralisme eigenlijk terug. Staatsgrepen zijn per definitie ondemocratisch. Zelden of nooit dienen ze de zaak van de democratie. Misschien zal dat anders zijn in Egypte, maar zelfs dan zal een volstrekte democratie ooit de autonomie van het leger, zijn economische belangen en zijn rol als enige bron van legitimiteit en autoriteit aanvechten - dingen die de officieren niet licht zullen willen opgeven.

Simpel gesteld: democratie is gebouwd op democratische principes, niet op coups.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234