Zondag 13/06/2021

Een eeuwige tweestrijd

Coetzee heeft zijn pijlen zorgvuldig geslepen. Hij is doeltreffend, vermakelijk en verontrustend

J.M. Coetzee

Dagboek van een slecht jaar

Oorspronkelijke titel: Diary of a Bad Year

Vertaald door Peter Bergsma

Cossee, Amsterdam, 192 p., 22,90 euro.

Ingenieuze opzet van J.M. Coetzee

Voor de derde keer op een rij laat Nobelprijswinnaar J.M. Coetzee (°1940) zijn nieuwe roman als primeur in het Nederlands verschijnen. Dagboek van een slecht jaar is essay, dagboek en thriller in één.

Door Joseph Pearce

Houdt u van uitgesproken meningen? Wat denkt u hiervan: "Onmogelijk te geloven dat nog niemand een complot heeft beraamd om deze hooggeplaatste misdadigers (George W. Bush, Dick Cheney) te vermoorden. Is er misschien al een Stauffenberg-complot geweest, dat ergens in de toekomst aan het licht zal komen?" Een oproep tot moord? Een Amerikaanse president die met Adolf Hitler wordt vergeleken? Deze ondubbelzinnige uitspraak behoort toe aan JC, een bejaarde schrijver die in Australië woont en samen met vijf andere eminente collegae een boek prepareert dat Uitgesproken meningen zal heten en waarin ze zich uitspreken "over wat er mis is met de wereld van tegenwoordig".

Coetzee bedacht voor zijn nieuwe boek een nieuw procedé. Voor het eerst snijdt hij de bladspiegel in drie stukken. In het bovenste stuk staat alles wat JC dwarszit. Meningen en inzichten in de vorm van mini-essays, waarin mens en maatschappij in stoet voorbijtrekken. Belangwekkende fenomenen zoals anarchisme, democratie, pedofilie of terrorisme, maar evenzeer schijnbare futiliteiten zoals het slachten van dieren, toerisme of Engelse uitdrukkingen. In het middendeel schrijft JC in zijn dagboek over Anya, de bloedmooie jonge vrouw die in hetzelfde gebouw als hij woont en die hij heeft ingehuurd om zijn tekst van een dictafoonbandje over te tikken en voor redactie klaar te maken. In het onderste stuk vertelt Anya hoe haar relatie met de schrijver groeit en hoe haar jaloerse vriend, die allesbehalve blij is dat ze zo veel tijd bij iemand anders doorbrengt, een plan uitdoktert om zijn 'concurrent' uit te schakelen. Eén derde essay, één derde dagboek, één derde thriller. Drie invalshoeken, drie uitvalsbasissen.

In principe zou je de bladzijden zowel horizontaal als verticaal kunnen lezen. In de praktijk blijkt dat een verticale lezing de hersenen doet koken en op den duur uiteen doet spatten. Toch is de ongewone bladspiegel geen gimmick. Als er een schrijver bestaat die pijnlijk nauwkeurig over elk detail van een verhaalstructuur nadenkt, is het wel Coetzee. Waarom dus die opsplitsing? De zin ervan doemt langzaam maar zeker uit de mist op. In dit boek is 1 + 1 + 1 niet altijd drie. Tussen de verschillende stukken ontstaat zowel osmose als een breuk. Lagen schuiven onder elkaar door of botsen met elkaar, betekenissen krijgen een nieuwe verflaag of bladderen af, inzichten krijgen concurrentie. Een ingenieus maar ambitieus plan dat alleen een groot schrijver tot een goed einde kan brengen. Er liggen immers gevaren op de loer. Is deze werkwijze niet al te uitgekookt, ja, gemaakt? Zal de lezer zich kunnen inleven? En is de combinatie van essayistiek met kant-en-klare fictie geen trapezewerk zonder vangnet?

De lezer hoeft zich geen zorgen te maken. Dit is een geraffineerd maaswerk van nu eens verrassende oprispingen en dan weer nadrukkelijke bekentenissen dat zowel tot nadenken als tot genieten aanspoort. Want wat beoogt een schrijver uiteindelijk? "De ogen van de kunstenaar", aldus JC, "zijn uiteindelijk niet op competitie gericht, maar op het ware, het goede en het mooie." Dit pleidooi voor "poëzie, tegen de dorheid van de meesters van de informatie'" ondervindt natuurlijk fikse tegenwind. JC symboliseert niet alleen Coetzees favoriete strijd van de eenling die zich binnen een groep staande moet zien te houden, hij staat ook voor de eenling die, precies omdat hij eenling is, nu en dan een harde schop tegen zijn enkels verdient. Want waarom houdt hij zich niet met de wereld op? En waarom is hij zo zeker van zijn stuk? Wat een onverdraaglijke gelijkhebber.

Daarom daagt Coetzee de oude schrijver en de vriend van Anya voor een duel uit. Anya is de scheidsrechter die de twee kemphanen van slagen onder de gordel probeert te weerhouden. Aanvankelijk lijkt JC de overhand te hebben. Ieder van zijn vuistslagen is een dreun. "De wet", aldus de schrijver over pedofilie, "met daarachter de blaffende publieke opinie, (is) eenvoudig niet in de stemming voor subtiel onderscheid." Pats. Europa zit in de zak van Amerika. Au. Bestaat dat wel, vrijheidsliefde? Pats. Waarom reageren regeringen zo heftig op de speldenprikken van het terrorisme? Au. Toch is het een ongelijke strijd. Terwijl JC met zijn analytische verstand vecht, vecht zijn tegenstander met zelfgenoegzaamheid. Zijn waardigheid zit niet in zijn geweten, maar in zijn portefeuille in zijn binnenzak. De grote kwesties die de schrijver zo opwinden, zijn voor hem geen kwesties meer. "De kwesties die ertoe doen, zijn geregeld", zegt hij. "Dat is de definitie van moderniteit."

Een tweede tweestrijd speelt zich bij de schrijver zelf af. Nu hij de wonderschone Anya binnen handbereik heeft, twijfelt hij aan het nut van zijn gefilosofeer en aan de zekerheid van zijn zekerheden. Snijdt zijn fileermes wel, of is het even bot als een botermes? "Maar met wat voor essay was ik bezig", roept hij. "Een objectieve taalkundige analyse of een verhuld schotschrift over afkalvende normen?" Hij droomt ook dat hij dood is, een droom die hem doet beseffen hoe eenzaam de dood wel is. Wanneer een vrouwelijke fan hem toebijt dat hij niets van vrouwen snapt, reageert hij gelaten. "Ik schrijf over rusteloze zielen, en zielen in verwarring beantwoorden mijn roep." En is het echt waar wat recensenten beweren, dat hij "een schoolmeester (is) die liefhebbert in fictie"?

Is de oude schrijver JC niemand anders dan J.M. Coetzee? JC woont net als hij in Australië. Net als hij is JC beroemd. Maar dit boek afdoen als autobiografische fictie (Portret van een jongeman uit 2002 was een voorbeeld) is te simpel, vermomming is nu eenmaal de wapenrusting van de schrijver. Evenmin staat JC voor een grumpy old man die zich een laatste opflakkering van zijn ethische bewustzijn permitteert. Is dit dan misschien een verhuld schrijverstestament, een melancholisch afscheid van een verslagen vechter? JC licht een tipje van de sluier op. De Russische schrijver Lev Tolstoj vroeg zich toen hij jong was af hoe hij moest leren schrijven. Pas aan het einde van zijn leven vroeg hij zich af hoe hij moest leren leven. Tolstoj is samen met Dostojevski JC's lievelingsauteur. Beseft ook JC te laat hoe hij moet leven? Had hij Anya nodig, die goddelijk mooie vrouw met haar kontje van een "haast engelachtige volmaaktheid", om hem dat tragische inzicht bij te brengen? Is dit de boodschap waarnaar de titel van het boek verwijst? Zijn er voor oude mensen geen goede jaren meer? Is de geest een bedelaar en het lichaam een keizer? Als de lezer dat denkt, zal spoedig blijken dat hij opnieuw op het verkeerde been wordt gezet.

Dagboek van een slecht jaar is schrijfkunst uit een uitstekend jaar. Coetzee heeft zijn pijlen zorgvuldig geslepen. Hij is doeltreffend, vermakelijk en verontrustend. Maar zal er een pijl ook het hart van de lezer raken? De Griekse filosoof Zeno bewees dat een pijl nooit haar doel kan bereiken. Een onoplosbare paradox, aldus JC. J.M. Coetzee zal vast instemmend knikken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234