Donderdag 06/08/2020

Een drieduizend jaar oude tsunami in verzen

Vandaag wordt in Amsterdam een nieuwe vertaling van Homerus’ Ilias voorgesteld, een turf van meer dan achthonderd bladzijden. Dat is altijd een gebeurtenis. Het werkstuk van vertaler Patrick Lateur is bovendien een historische primeur: dit is de eerste Ilias-vertaling ooit van een Vlaamse hand. Lateur zorgt voor nog een nieuwigheid: hij vertaalde de Ilias in jambische verzen.

Vijf redenen waarom u de ‘Ilias’ van

zult lezen

Door Patrick De Rynck

Er is veel dat mensen van de lectuur van Homerus’ Ilias zou kunnen afhouden: het borstroffelende machismo, het warme bloed dat uit veel wrede bladzijden spuit, de onbarmhartige vreemdheid, de rare herhalingen, de ongeloofwaardige bende ruziënde en al te menselijke goden, de omvang van een kleine 16.000 Griekse verzen, de veronderstelde voorkennis, de honderden namen waarmee je om de oren wordt geslagen, het gebrek aan spanning wegens de-afloop-toch-al-bekend en bovendien herhaaldelijk voorspeld in het epos zelf. Enfin, waarom zou iemand dit 2800 jaar oude epos vandaag nog lezen?

Achilles gaf hem in de nek een zwaardslag,

zijn hoofd viel samen met de helm ver weg.

Het merg spoot uit de wervels van zijn hals.

Omdat dit een weerzinwekkend, van bloed druipend en van schilden schitterend oorlogsmonument is. De felle hel, de barbaarse waanzin en - laten we even politiek niet geheel correct zijn - de grimmige schoonheid van actie en geweld fascineren. Anders keek niemand naar Band of Brothers, was de Eerste Wereldoorlog nu stilaan wel geschiedenis en bleven al die oorlogsverhalen ongelezen. Oorlog duldt geen middelmatigheid. In oorlog wordt alles extreem, intens en hevig, en oorlog doet mensen ongenadig tegen hun Grote Grens aanbotsen: hun sterfelijkheid, en dat ze daarvan op de hoogte zijn. Voor mensen als Wittgenstein en Gadda was die heftigheid het motief om het front op te zoeken. Ze zochten zichzelf. Achilles, Agamemnon, Hektor, Patroklos: ook Homerus’ hoofdpersonages ontmoeten in het bloedrode geweld zichzelf. Apocalypse now, voor de wallen van Troje.

(Achilles spreekt) Het leven van een mens keert niet terug

als het voorbij de haag is van zijn tanden.

Het buit maken of winnen kan men niet.

- (Agamemnon spreekt) Ik dwaal hier rond, want diepe slaap zet zich

niet op mijn ogen neer. De oorlog baart me zorgen, ook het leed van de Achaiërs.

Omdat de Ilias een anti-oorlogsboek is. Het gaat over de onzin en de zinloosheid van oorlog, heldhaftigheid en sneuvelen, over de wereld van de vrede. Er wordt in Homerus’ tranenrijke hexameters wat afgeweend. In de Ilias krijgen ook de slachtoffers het woord, niet alleen de triomferende ijzervreters. Het regent bezwaren tegen oorlogvoeren, te beginnen bij hoofdheld Achilles en bij de tegenwereld van de vrouwen, maar niet alleen bij hen. Ook het voetvolk mort. Homerus belicht breeduit de paniek en de angst, de tragiek en de lafheid, het terugdeinzen en het aarzelen, de tegenzin en het uitstelgedrag, de menselijke zwaktes en de verscheurende dilemma’s die zich in zo’n gruweloorlog ook bij de allergrootste helden als de Trojaan Hektor en de Griek Achilles manifesteren.

En Agamemnon, zoon

van Atreus, stond toen recht en stortte tranen.

Zoals een bron met donker water langs

een steile rots haar zwarte vloed laat vallen -

zo slaakte hij een diepe zucht.

- (Priamos, koning van Troje, spreekt) Ik bracht de handen aan mijn mond van hem die toch de moordenaar is van mijn zoon.

Omdat de Ilias over emoties gaat: over het menselijk tekort, over gekrenkte trots en gebroken loyaliteit, over wrok en wraak en hun moordende consequenties, over wreedheid en mededogen en over de noodlottige ellende die mensen elkaar aandoen. Dit epos is een Griekse tragedie omdat de gebeurtenissen onafwendbaar zijn en ook omdat er zo ontzettend veel ‘gevleugelde woorden’ worden gewisseld, zowel met vrienden als met vijanden. De Ilias is naast een vecht- ook een praatboek. De kunst van het spreken wordt hier uitgevonden.

De tien jaar durende Trojaanse Oorlog werd gevoerd omdat een Trojaanse prins een mooie Griekse koningsvrouw had geschaakt, wat na jaren vechten en ontelbare doden stilaan een pietluttige reden genoemd mocht worden. Voer voor de boekskes. Niet zo voor de Griekse leiders en niet in een cultuur waarin prestige alles is. Uitgelachen worden, vernedering en schaamte zijn het ergste. Een man zonder prestige is dood. Dat is de emotionele code waarin de Ilias is geschreven.

(Priamos’ zoon Gorgythion sterft) Zijn hoofd viel op zijn schouder,

als een papaver in een tuin, zwaar van

zaad en lenteregens, zo bleef zijn hoofd

ter zij geneigd, want zwaar woog hem de helm.

- Zoals een moeder van haar kind, dat zoetjes

te slapen ligt, een vlieg verwijderd houdt -

zo hield Athena van zijn huid de pijl af.

Omdat de meesterlijke homerische vergelijkingen, die Homerus zoals het adjectief het zegt misschien heeft uitgevonden, zo onweerstaanbaar zijn. Er staan in de Ilias een paar honderd van die ‘zoals... zo’-vergelijkingen van twee tot meer dan tien regels lang. Dat is veel meer dan in de Odyssee. Je vindt ze vooral in de ‘vechtboeken’, ze brengen het dagelijks leven en de natuur in het epos binnen, en ze zijn van een primaire zinnelijkheid en zintuiglijkheid. Als Homerus blind was, dan moet hij verdomd goed uit hun ogen kijkende zegsmannen hebben gehad.

Sigrid Spruyt onlangs in Friedl: “Er is volgens mij sindsdien nog weinig geschreven wat hieraan zelfs maar kan tippen. Er zit zoveel in. Het is zo direct, zo levendig, zo geweldig beschreven dat je het voor je ogen ziet gebeuren.” De nagel op de kop: Homerus is op veel momenten behalve vreemd ook vertrouwd, onder meer omdat hij zo visueel en filmisch schrijft. Maar de Ilias in zijn geheel heeft ook veel weg van een doortimmerde muzikale structuur, met herhalingen en variaties op thema’s, met versnellingen en vertragingen.

(De eerste verzen van de Ilias) De wrok, godin, van Peleus’ zoon Achilles

moet u bezingen. Hij was dodelijk,

bracht voor Achaiërs rampspoed zonder einde

en stuurde naar de Hades vele schimmen

van forse helden; lijken werden voer

voor honden en voor vogels allerhande.

Maar zo voltrok zich het besluit van Zeus.

Omdat de Ilias, die gaat over welgeteld 51 dagen en subliem is opgebouwd, onvergetelijke collectieve geheugenfragmenten en nevenpersonages bevat: het conflict tussen de in onze ogen puberale macho’s Agamemnon en Achilles dat alles op gang brengt. De afzichtelijke en oorlogsmoeë Griekse nar Thersites die als enige de waarheid spreekt. De mannendodende Hektor die op de muur van Troje afscheid neemt van zijn vrouw Andromache en hun zoontje, een botsing tussen twee werelden. Patroklos die in overmoed ten onder gaat en zo ongewild het keerpunt inluidt. De paarden van Achilles die om Patroklos treuren. Het mishandelde lijk van Hektor, de ultieme vernedering. De respectvolle slotontmoeting van de Trojaanse koning Priamos en de Griek Achilles, de man die veel van Priamos’ zonen doodde. Und kein Ende.

Dit zijn niet de bekende mythologische verhaaltjes over het Parisoordeel, dat de verre aanleiding voor de oorlog was, of over het paard van Troje, dat je hier vergeefs zoekt. De Ilias begint niet met een gouden appel en eindigt niet met een houten reuzenpaard vol soldaten. Hij begint met de wrokkige Achilles en eindigt met de tranen bij de brandstapel waarop het lijk van Hektor wordt verast. De Ilias gaat over mensen. En ook Griekse goden zijn maar onsterfelijke mensen.

Ergens de eerste in zijn, is op zichzelf niet altijd een verdienste, maar sinds 2.800 jaar zo ontstellend veel nieuwe literatuur en kunst inspireren en beïnvloeden, is dat wel. Hier enkele namen droppen zou onvergeeflijk onvolledig zijn. En dat de Europese literatuur en kunst met een zo’n indrukwekkende verzentsunami begint, zelf het perfecte eind- en hoogtepunt van een oudere orale traditie, is een tot nederigheid stemmende gedachte om te koesteren. Die literatuur en die kunst hebben hun Homerus nooit meer losgelaten.

Onzalig is het lot dat Zeus ons gaf,

opdat wij ook bij latere geslachten

de inhoud van hun zangen inspireren.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234