Dinsdag 09/08/2022

Een doolhof tussen grandeur en verval

Lekkende plafonds, onbeveiligde ingangen, afbrokkelende stenen. Het Brusselse justitiepaleis is het grootste gerechtsgebouw ter wereld, maar het ene veiligheidsrapport is nog vernietigender dan het andere.

Om het kwartier werpt Paul Colot een blik naar boven. Helemaal gerust lijkt de oud-conservator er niet op. "Op de plaats waar wij nu staan, zijn enkele jaren geleden nog stukken glas naar beneden gedonderd. Boem, net naast een bezoeker. Het raamwerk was volledig verroest. Ik heb boven meteen netten laten spannen. Een pleister op een houten been natuurlijk, zoals alles in het Brusselse gerechtsgebouw."

Het is vrijdagochtend, halfelf. In de hal van het justitiepaleis, op een boogscheut van de Avenue Louise, troepen behalve griffiers, advocaten en beklaagden ook bosjes academiestudenten samen. Potlood en papier in de aanslag. Geen andere plek in Brussel waar het schaduwenspel zo schitterend is als hier. Marmeren zuilen, bustes en trappen baden in het licht. Maar de eerste lentezon legt ook de pijnpunten van het majestueuze gebouw bloot: barsten in de muren, vochtplekken op het plafond, afgedankt meubilair dat ergens in een hoekje staat te verkommeren.

Colot was tot zijn pensioen in 2009 beheerder van het justitiepaleis. Jaren opstaan en slapengaan met het gerechtsgebouw. Jaren leuren met plannen om het monument aan te passen aan de noden van zijn tijd. Tot hij er hartproblemen van kreeg. "Van pure frustratie. Iedereen schoof de hete aardappel door. 'Sorry, geen budget.' Zever in pakjes: het is gewoon een gebrek aan visie en politieke wil. En dat voor een gebouw waarvoor men in de negentiende eeuw zeventien jaar lang bloed, zweet en tranen heeft vergoten. Het bouwen kostte destijds evenveel als de aankoop van Alaska."

De eerste steen dateert van 1866. Macht en grootsheid moest de gerechtstempel uitstralen. Ontzag inboezemen. Alleen al de afmetingen - 26.000 vierkante meter groot, 142 meter hoog - evoceren de suprematie van de rechtsmacht. Niet toevallig werd het gebouw opgetrokken op de vroegere Galgenberg, waar opgeknoopte misdadigers bij wijze van waarschuwing werden tentoongesteld. Dat een heel deel van de Marollen moest verdwijnen voor de mastodont, moesten de bewoners van de volksbuurt er maar bij nemen. Architect Joseph Poelaert koos voor een Grieks-Romeinse, veeleer soberestijl. Gaandeweg namen de ambitie en het ornament het over. Korinthische zuilen naast faraobeelden. Een gigantische koepelconstructie. Grandeur ten top. Zo magistraal dat het de Peruvianen inspireerde tot een - weliswaar kleinere - kopie in Lima. De kosten, oorspronkelijk begroot op 9 miljoen frank, liepen op tot meer dan 45 miljoen frank.

Middeleeuwse toestanden

Anno 2012 huisvest het justitiepaleis nog steeds het Brusselse gerecht, maar het machtige bolwerk heeft veel van zijn pluimen verloren. Al decennia staat het gebouw van voet tot nok in de steigers, zo lang dat de stelling onlangs zelf gerestaureerd moest worden. Een expert onderzoekt in opdracht van het gerecht of het veilig genoeg is om ze te verwijderen. Want, zo zegt de Regie der Gebouwen: "Als er nu steentjes naar beneden vallen, dan vallen ze op de stellingen in plaats van beneden op voorbijgangers." Veel meer dan de koepel en het dak is nog niet gerestaureerd. "Veel werklui heb ik daarboven nooit gezien", zegt Colot. "De restauratie is ook verkeerd aangepakt. In plaats van eerst de problemen te analyseren, hebben ze de mankementen gaandeweg vastgesteld. En dat zijn er heel wat."

De oorzaak? Jarenlange verwaarlozing. "Het ijzer in de kroonlijst is beginnen te roesten, door de helling en waterafvloeiing riskeren de funderingen te verzwakken", vertelt Joris Snaet, een bouwhistoricus die voor de Regie der Gebouwen het justitiepaleis onderzocht. "Als men het gebouw gewoon had onderhouden, dan was er geen probleem geweest. Nu moet je die kolos ingrijpend renoveren, en dat werk is zo onoverzichtelijk geworden dat iedereen zijn handen er af trekt."

Binnenin is er zo mogelijk nog meer oplapwerk te verrichten. In de rechtervleugel, ooit de uitvalsbasis van het hof van eerste aanleg, verpieteren ongebruikte zalen onder een dikke laag stof en spinnenwebben. De verwarming mag recentelijk vernieuwd zijn, op de kelderverdieping overheersen de vochtplekken.

"Het personeel wordt er ziek van", vertelt Dirk Van Gerven van de Nederlandstalige Orde van Advocaten. "De tegels komen los, de geur is er vaak niet te harden." Ook de plechtige zittingszaal is aan vervanging toe: niet lang geleden kreeg een raadsheer tijdens een eedaflegging plotseling water op zijn hoofd: een toilet dat door het plafond lekte. "Middeleeuwse toestanden. Als het regent moet men emmers plaatsen. De dakgoten zitten vaak verstopt. Resultaat: watervallen langs de muren. De bibliotheek die volledig onder water staat. En dan hebben we het nog niet over de krakkemikkige stoelen en banken waar rechters, advocaten en publiek uren op moeten doorbrengen. Of de gebrekkige veiligheid."

Dat laatste is al jaren een pijnpunt. Het justitiepaleis telt liefst 28 in- en uitgangen, op verschillende niveaus. Iedereen kan er zonder enige vorm van controle binnen en buiten wandelen. Zelfs in de kantoren van de rechters en griffie is het binnen zonder kloppen. "Iedereen heeft wel een verhaal over een toerist die onaangekondigd komt binnenvallen", klinkt het in de wandelgangen van het hof van beroep. "Er moet maar één iemand een bom bij zich hebben."

Minister van Justitie Annemie Turtelboom (Open Vld) heeft ingezien dat 'verboden toegang'-bordjes niet volstaan om ongewenst bezoek buiten te houden. Tegen mei wil ze de bezoekersingangen terugbrengen tot twee én die uitrusten met een scanner. Eerder werden er ook al camera's geïnstalleerd. "Druppels op een hete plaat", zegt Van Gerven. "Men moet het totaalplaatje aanpakken. Wat met de brandveiligheid?" Geen rookdetectoren, geen brandwerende deuren, te weinig brandblussers. Een recent veiligheidsrapport van de christelijke vakbond ACV was vernietigend. De arbeidsinspectie neemt de klacht serieus en is bezig met een onderzoek. In het ergste geval kunnen ze adviseren het gebouw te ontruimen.

Spook van de koepel

Bij de brand van 3 januari, waarbij ettelijke dossiers in vlammen opgingen, zou een medewerker op de verdieping pas na twee uur gewaarschuwd zijn. Makkelijk evacueren lukt in het justitiepaleis sowieso niet. Een doolhof is het, deze wirwar van gangen en trappen. Liften die halverwege het gebouw stoppen, nauwe doorgangen die nergens toe leiden. Nooduitgangpijlen die alle richtingen uit wijzen. De sporthal voor politiemensen? Lift nemen, trap op, zeven gangen door en dan naar rechts.

"Ik vind hier regelmatig verdwaalde zieltjes terug in de gangen", lacht klusjesman Karel Soetinck. Hij escorteert ons naar het hoogste punt van het gerechtsgebouw. De crème de la crème: de massieve koepel van 24.000 ton.In 1944 verwoest door de Duitsers (ondanks de liefde die Hitler voor het gebouw koesterde), kort daarna hersteld en met het nieuwe millennium in een modern kleedje gestoken. De weg leidt langs prachtige stalen trappen steil omhoog. Boven wacht een weergaloos uitzicht over de stad. En graffiti op ramen en muren: 'Pedro was here'. Zelfs op 142 meter hoogte blijkt de veiligheid zo lek als een zeef.

Soetinck begrijpt er niets van. "Hoe is die hier gekomen? De koepel is enkel toegankelijk voor mensen met een securitybadge. Zou het spook terug zijn?" Spook? "Enkele jaren geleden vonden we helemaal boven kleren en voedsel terug. Het verhaal ging dat hij via de stellingen binnenglipte. Hij is even mysterieus verdwenen als gekomen." Spook of geen spook, de koepel zou beter opengesteld worden voor het grote publiek, vindt Van Gerven. "Het justitiepaleis oefent een grote toeristische aantrekkingskracht uit. Een gigantisch potentieel dat nu volledig onderbenut wordt. Waarom men daar niet in investeert, is me een raadsel." Snaet denkt het antwoord te kennen: "De magistraten willen in het justitiepaleis blijven omdat het grandeur uitstraalt. De politiek wil het liever overlaten aan privé-instanties. Het gebouw bezorgt hen in hun ogen niets dan last."

In 2010 lanceerde de overheid met veel tamtam een internationale ideeënwedstrijd: 'Brussels Court House: imagine the future!' Goud ging naar de jonge Belgische architect Wim François, die droomde van een justitiepaleis voor magistraten én toeristen. Zijn plan? Een ondergrondse doorgang door de sokkel van het gebouw, het vroegere stratenplan herstellen en de immense catacomben gebruiken voor commerciële, culturele en toeristische doeleinden. Toen op gejuich onthaald, nu slechts een vage herinnering. "Allemaal de schuld van de koning", zegt Colot. "Net als het justitiepaleis valt het koninklijk paleis onder het beheer van de Regie der Gebouwen. Gevolg: een voortdurende rivaliteit om geld tussen de jongens van de koning en die van justitie. Helaas trekken die van de koning aan het langste eind." En dan is hij weg. "Al die opwinding, dat is niet goed voor mijn hart."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234