Dinsdag 01/12/2020

Een desolate middag in Italië

'Ik heb Melancholie van een mooie dag van Giorgio de Chirico gekozen omdat het een belang-rijk werk is, dat bovendien Magritte en Delvaux diepgaand beïnvloed heeft', zegt Frederik Leen. 'Het schilderij raakt mij omdat ik die atmosfeer, de aantrekkelijkheid van het desolate, ook zelf heb ervaren in Italië.'

Frederik Leen, conservator van het Museum voor Moderne Kunst in Brussel, is om diverse redenen laaiend enthousiast over het schilderij Melancholie van een mooie dag, dat de Italiaanse kunstenaar Giorgio de Chirico in 1913 maakte.

"We hebben dit werk vrij recent, in 1990, door een legaat van de familie Goldschmidt verworven. Dat zou nu niet meer mogelijk zijn. Vroeger waren wij dat soort schenkingen gewoon: we hebben bijvoorbeeld zo'n honderd werken van Magritte in onze collectie, die ons geschonken werden door het echtpaar Scutenaire-Hamoir.

"Tot het midden van de jaren negentig ging dat soort schenkingen naar de federale instellingen, nu gaat dat naar de gewesten. Maar het is dus dankzij de familie Goldschmidt dat we dit prachtige werk van De Chirico hebben. We zouden zoiets met de huidige hoge prijzen op de kunstmarkt nooit kunnen aankopen. Het is in uitstekende staat en heeft een indrukwekkende stamboom: het behoorde ooit tot de kunstcollectie van de beroemde Franse surrealistische dichter Paul Eluard.

"Aanvankelijk wilde ik een ander werk uit onze collectie kiezen. Zoals u weet is het Museum voor Moderne kunst al enige tijd gesloten. Uit het depot had ik de installatie Utah Circle van Richard Long kunnen nemen, of een werk van Donald Judd, maar die zijn gelukkig alletwee momenteel te zien in onze tijdelijke presentatie De keuze van de conservatoren, gewijd aan sculptuur na 1945.

"In de ruimte van de patio kunnen we zo'n zeventig werken opstellen, zodat we de voorbije twee jaar toch bijna twee derde van onze collectie weer hebben kunnen tonen, zij het dan telkens in beperkte presentaties."

Lange schaduwen

"Het schilderij van De Chirico is sterk, rijk en uniek. Misschien is het in onze hedendaagse ogen vrij traditioneel, maar zelfs als dit relatief kleine schilderij op zaal tussen grotere werken hangt, wordt onze blik er echt naartoe gezogen. Wat we zien is geen plein, maar een langgerekte lege plaats waar de schilder zijn figuren op neerzet. Die lange schaduwen komen ons niet onbekend voor, denk maar aan de late namiddagen in Italië.

"Links staat een in zichzelf gekeerde figuur te treuren. Dat is een figuur die vaak terugkomt bij De Chirico en die rechtstreeks uit het schilderij Odysseus en Calypso van de Duitse symbolistische schilder Arnold Böcklin komt: een werk dat De Chirico misschien zelf gezien heeft, want hij woonde tussen 1906 en 1909 in München.

Nietzsche

"Het gebouw dat links op het schilderij staat lijkt sterk op de galerij van de Hofgarten in München. De liggende sculptuur rechts is de Slapende Ariadne uit de Vaticaanse Musea in Rome, een beeld dat vaak terugkomt in het oeuvre van De Chirico."

De voorliefde van De Chirico, die in Griekenland werd geboren, voor Ariadne zou te maken hebben met de draad van deze mythische figuur: de verliefde Ariadne gaf Theseus een kluwen wol dat hij kon ontrollen om zo de weg uit het labyrint op Kreta terug te vinden nadat hij de Minotaurus gedood had. De Chirico stelt zijn werk gelijk met een labyrint waarvan Ariadne het geheim kent.

"De Chirico spreekt vaak over het geheim, het enigma en het onverklaarbare in zijn werk", zegt Frederik Leen. "Hij maakte er in 1920, onder invloed van de Duitse filosoof Nietzsche, volgende notities over: 'Ik kan me niet van de indruk ontdoen dat de verrassing, deze verontrustende ervaring van de verrukking, die sommige geniale werken teweegbrengen, het gevolg is van een kortstondige stilstand van het leven, en zelfs van het logische ritme van het universele bestaan.' De Chirico ervaart de werkelijkheid plots als bevreemdend en de kunst als een soort verlossende kracht, niet alleen voor de schilder maar ook voor de kijker."

Het merkwaardige is dat Giorgio de Chirico vanaf 1920-'21 stopt met deze 'metafysische schilderkunst'. Hij verwerpt zijn vroegere opvattingen en gaat klassieker werk maken dat veel minder gebald is. "Dat doet hij op het moment dat het surrealisme ontstaat", aldus Frederik Leen. "De surrealisten, die in hem een voorloper zien, zijn boos omdat hij zijn vroeger werk verloochent.

"André Breton, de schrijver van Manifeste du surréalisme (1924), werd diepgaand beïnvloed door De Chirico's schilderij Le cerveau de l'enfant, dat hij in een Parijse galerie zag. Ook de Belgische surrealist René Magritte kende het werk van De Chirico: hij moet het in 1928 in Parijs en Brussel gezien hebben. Ook Paul Delvaux heeft De Chirico gezien. Dat moet op de tentoonstelling in 1934 in het Paleis voor Schone Kunsten in Brussel zijn geweest.

"Delvaux trekt zich vervolgens terug in Spy, in Wallonië, en wijzigt zijn stijl van de ene dag op de andere onder invloed van De Chirico: klassieke elementen duiken op en hij gaat zijn verf vlakker opbrengen. Ook bij Max Ernst zie je de invloed van De Chirico."

De Chirico is negentig geworden en is nooit teruggekeerd naar zijn vroegere stijl. "Hij hernam nog wel eens schilderij, maar zelfs hij kon de kracht van dat vroege werk niet herhalen."

"Als ik het schilderij zo beschrijf klinkt het bijna triviaal, maar het brengt wel wat teweeg bij mij. Ik denk dat ik dat soort atmosfeer, de paradoxale aantrekkelijkheid van het desolate, zelf heb meegemaakt op een hete middag in Italië, als Belgische vertegenwoordiger van de toeristische klasse, terwijl alle Italianen op dat uur van de dag binnen zaten."

Koninklijke Musea voor Schone Kunsten, Regentschapstraat 3, Brussel. www.fine-arts-museum.be

Wie is Frederik Leen?

- Conservator van het Museum voor Moderne Kunst (Koninklijke Musea voor Schone Kunsten Brussel KMSKB)
- Geboren in 1952
- Licentiaat en daarna doctor in de kunstgeschiedenis en archeologie (Vrije Universiteit Brussel)
- Docent hedendaagse kunst, kunst- geschiedenis en kunstwetenschap aan Vesalius College (1996-2006) en VUB (2006-2012)
- Maakte in KMSKB tentoonstellingen over onder anderen Paul Delvaux (1997), René Magritte (1998), Fernand Khnopff (2004), Panamarenko (2006) en Marcel Broodthaers (2010).

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234