Maandag 17/05/2021

Een crooner met een donker randje

Van tieneridool tot enigmatische kluizenaar: Scott Walker (63) heeft in veertig jaar een merkwaardig traject afgelegd. Via orkestrale sixtiespop met The Walker Brothers en spraakmakende Brelvertolkingen evolueerde hij naar bevreemdende, barokke muziek die in geen enkel hokje past. Met The Drift maakte hij zopas zijn eerste cd in elf jaar.

Door Dirk Steenhaut

'Naar Scott Walker luisteren is als langzaam ondergedompeld worden in vloeibare stikstof", schreef een criticus over 's mans vorige cd Tilt, een claustrofobisch werkstuk dat zijn geheimen pas na vele draaibeurten prijsgeeft. Maar ook al brengt de zanger met de diepe bariton nu het soort platen uit waar enkel Klara nog iets mee kan, hij wordt verafgood door de grootste popsterren van deze tijd, van Bowie tot Bono, van Radiohead to R.E.M.

Tijdens de jaren zestig scoorde Scott Walker (né Scott Engel), toen nog als spil van de Amerikaanse Walker Brothers, hits met 'The Sun Ain't Gonna Shine Anymore' en 'Make It Easy on Yourself', geïnspireerd door Phil Spectors Wall of Sound. De groep was in Engeland net zo populair als The Beatles en The Stones, maar de status van sekssymbool bezorgde de zanger weinig voldoening. Hij leed aan depressies, deed een zelfmoordpoging en hield zich schuil in een klooster tot de idolatrie overwaaide. Er volgden vier spraakmakende lp's onder zijn eigen naam, maar ironisch genoeg nam het succes af naarmate zijn werk ambitieuzer en unieker werd.

Walkers carrière bereikte een dieptepunt toen broodheer CBS hem dwong kleurloze middle of the roadplaten uit te brengen waar hij zelf niet achter stond. Eenmaal bevrijd van zijn contractuele verplichtingen nam de zanger zich voor nooit meer iemands knecht te zijn. Hij koos voor een kluizenaarsbestaan, ontwikkelde met Climate of Hunter uit 1984 een eigen idioom en sindsdien werd zijn werk almaar barokker en ondoordringbaarder. Op zijn jongste platen klinkt Scott Walker alsof Penderecki, Bartok en Sjostakovitsj in zijn hoofd verbroederen met Kurt Weill en Nine Inch Nails.

De voorbije 28 jaar heeft hij slechts drie langspelers uitgebracht. Lijdt hij aan een ziekelijke vorm van perfectionisme?

"De crisis in de muziekindustrie en de steeds veranderende regimes bij platenmaatschappijen hebben de zaken niet vergemakkelijkt", legt Walker uit. "Het klopt dat ik een trage werker ben: op mijn platen telt ieder detail en horen alle puzzelstukjes netjes op hun plaats te vallen. Muziek en instrumentatie staan bij mij altijd ten dienste van de tekst. Alles is erop gericht de woorden te doen uitkomen, dus moet je geduldig wachten tot zich in je hoofd de juiste klanken aandienen."

Daarbij komt dat Walkers werk de jongste decennia zo ver van de norm is afgegleden, dat je amper nog over criteria beschikt om je er een oordeel over te vormen. "Dat is een probleem, want ook ik kan onmogelijk voorspellen hoe de luisteraar op mijn muziek zal reageren. Op The Drift hoor je geen echte arrangementen, omdat ze in de context van de songs geen bestaansreden meer hebben. Ik gebruik alleen nog massieve blokken noise."

Voor Scott Walker is elk project een stap in het onbekende. "Maar ik probeer de muzikanten vooraf wel een blauwdruk te tonen. Als kind van de sixties debuteerde ik toen het er in opnamestudio's nog erg gedisciplineerd toeging. Als ik eenmaal aan iets begin, heb ik doorgaans dus een scherp beeld voor ogen. De meeste van mijn songs beginnen met een politiek idee, maar gaandeweg drijven ze af naar een totaal andere wereld. Daarom heb ik mijn nieuwe cd The Drift genoemd. In mijn muziek is alles altijd in beweging en zijn de dingen zelden wat ze lijken."

The Drift is 'uneasy listening', zoals Picasso's Guernica 'uneasy viewing' is. Met thema's als machtsmisbruik, geweld, dood en het oprukkende neofascisme klinkt Walkers werk sowieso nogal donker. Heeft een kunstaar de morele plicht de mensheid te waarschuwen tegen fenomenen die de samenleving bedreigen?

"Ik schrijf gewoon over dingen die in de lucht hangen. Neem nu 'Clara', over de maîtresse van Mussolini, die ervoor koos samen met hem te worden geëxecuteerd. Toen ik zes was nam een tante me mee naar een bioscoop waar nieuwsfilmpjes uit de Tweede Wereldoorlog werden vertoond. De grafische beelden van Benito en Clara, wier lijken ondersteboven werden opgehangen en door een woedende menigte werden bespuwd en met stokken bewerkt, zijn me altijd bijgebleven.

"Tien jaar geleden las ik een biografie van Il Duce en begon die hele episode me weer door het hoofd te malen. Ook verschenen in kranten steeds meer artikels over de groeiende populariteit van extreem rechts en zo kwam ik op het idee er een lied over te schrijven. Ik hou niet van protestsongs, omdat ik geen prekerigheid kan verdragen. Maar bij 'Clara' is de ideologie slechts een uitgangspunt om het over iets heel anders te hebben.

"Eigenlijk zijn de protagonisten van die song absurde figuren. Clara Petacci was een oppervlakkig wicht dat de muren van haar kamer bedekte met posters van filmsterren. Ze had probleemloos haar hachje kunnen redden, maar haar besluit samen met haar geliefde de dood in te gaan maakt haar bijzonder. Fascinerend toch dat een monster als Mussolini in staat was in anderen liefde, warmte en loyauteit op te wekken. Dat het fascisme het niet vermocht dergelijke gevoelens uit te roeien, vind ik een hoopgevende vaststelling."

Scott Walkers werk is complex en theatraal en vertoont gelijkenissen met een hoorspel of een opera. Heeft de zanger nog affiniteit met de populaire cultuur?

"Zeker, ik ben tenslotte begonnen als bassist in rockbands. Eigenlijk geloof ik niet zo in stilistische categorieën. Ik gebruik wat de tekst nodig heeft en probeer een totaalervaring te creëren. Maar het begint altijd met ingrediënten uit rockmuziek; die vormt nu eenmaal mijn achtergrond."

Als auteur bedient Walker zich veelvuldig van collagetechnieken en intertextualiteit. Zijn songs staan bol van citaten uit nieuwsmagazines en de luisteraar weet zich vaak geen raad met de vele stemmen die aan het woord komen. Volgens de artiest is de werkelijkheid in de 21ste eeuw zo ingewikkeld geworden dat ze niet langer lineair weer te geven valt.

"De informatie waait je uit alle richtingen tegemoet, maar je vindt er geen rode draad meer in. Dus ga ik op zoek naar beelden en metaforen om al die losse strengen te verbinden en er zin aan te geven. Velen beschouwen mijn teksten als poëzie, een misvatting want gedichten hebben een andere intentie. Voor een lied is het juist essentieel dat het gezongen wordt. De vorm waarin ik mijn werk verpak sticht blijkbaar verwarring.

"Stilte is op mijn platen minstens even belangrijk als geluid. Het is de bron van ieder taalsysteem. Daarom zitten er zoveel gaten in mijn songs: het contrast tussen wat af- en aanwezig is doet bepaalde details feller oplichten. Sommigen voelen zich geïntimideerd door klassieke muziek en luisteren er dus niet graag naar. Maar als je ze over je heen laat komen, blijkt dat het allemaal best meevalt. Dat geldt ook voor mijn cd's: geef ze gewoon een kans."

Walkers arrangementen, vol dissonante strijkers, noise-erupties en martiale ritmen zijn een aanslag op de zintuigen en hebben al meer dan één luisteraar van streek gebracht. Zo beukt de percussionist in 'Clara' met zijn blote vuisten op een homp varkensvlees. Scott Walker beeldhouwt letterlijk met geluid. Toch wenst hij niet tot de categorie van de experimentele componisten te worden gerekend.

"Dat zijn lieden met een concept en een visie, terwijl mijn manier van werken vrij primair is. Ik verzin een soundtrack bij woorden, zoek koortsachtig naar iets wat het geheel definieert. Zeker, de klank dient de betekenis, maar jouw interpretatie is zoveel waard als de mijne. Ik zoek de obscuriteit niet bewust op. Alleen wil ik me geen keurslijf laten aanmeten."

Volgens de Duitse filosoof Theodor Adorno wordt de moderne mens dermate met muziek overstelpt dat hij ze niet echt meer hoort. Dissonantie is een middel om zijn aandacht weer aan te scherpen.

"Naar mijn gevoel zijn we vandaag nog dover dan toen Adorno nog leefde. Ook al omdat veel hedendaagse Amerikaanse componisten de dissonantie hebben afgezworen. Dat minimalistische gedoe à la Philip Glass, daar word je toch horendol van? Je krijgt het zelfs over je heen in liften van hotels. Wanneer ik me van dissonante klanken bedien, doe ik dat niet om mijn perverse aard te botvieren, maar omdat ik af wil van muzikale clichés en voorspelbare akkoordenreeksen."

Als zanger beoogt Scott Walker een zekere neutraliteit: hij wil zijn stem zuiveren van emotie en wil ook liever niet de muzikant achter het instrument horen. Dat lijkt utopisch. Want valt wat je doet wel te scheiden van wie je bent?

"Zo klinisch bedoel ik het niet, anders kan ik net zo goed machines of robotten inhuren. Maar emotionaliteit wordt vaak overdreven of uitvergroot. Wat me stoort is dat de meeste zangers zich voortdurend aan overacting bezondigen. Als ik zing probeer ik dus mijn ego net zo lang weg te cijferen tot ik in de song een punt bereik waarop ik echt door emotie word overmand. Gebeurt dat op een natuurlijke manier, dan zal ik het niet onderdrukken. Maar als je je gevoelens klein weet te houden, luisteren de mensen aandachtiger. En wat mijn uitspraak over die muzikanten betreft: ik wil niet dat ze op mijn cd's steeds weer het kunstje opvoeren waar ze hun reputatie aan te danken hebben. Ik ben op zoek naar iets authentiekers."

Sinds hij als lid van de The Walker Brothers succes en roem vergaarde en het voorwerp werd van aan massahysterie grenzende verering, heeft Scott Walker een hoogst ambivalente verhouding met het sterrendom. Is het daarom dat zijn werk, sinds Climate of Hunter, zozeer afwijkt van de mainstream?

"Het is zeker geen doordacht manoeuvre of perverse wraakoefening. Ik heb de pest aan veel aspecten van het popmilieu, maar tegelijk heeft die cultuur een hoop fantastische dingen voortgebracht. Platen maken is voor mij een avontuur. En al doe ik het vooral voor mezelf, ik hoop er ook anderen mee aan te spreken. Net als Radiohead zet ik me mentaal af tegen gemakzucht en muzikale uniformiteit, wil ik iets maken dat op zichzelf kan staan. Maar ik ben er zeker niet op uit een bom te leggen onder de poptraditie."

Al sinds zijn prille jeugd in L.A. voelt Walker zich veel sterker aangetrokken tot de Europese kunst en cultuur dan tot de Amerikaanse. "Toen ik als adolescent De maagdenbron van Ingmar Bergman zag, prikkelde die film dermate mijn verbeelding dat ik sindsdien bijna al mijn dagen in bioscopen doorbracht. Bergman suggereerde een zienswijze die totaal nieuw voor me was en me onweerstaanbaar aantrok. Een en ander droeg ertoe bij dat ik me halverwege de sixties in Europa kwam vestigen, al was het ook wel een manier om aan het leger te ontsnappen."

Kort daarop werd Scott Walker de meest gelauwerde Jacques Brelvertolker in het Engelse taalgebied. "In zekere zin hebben de chansons van Brel me bevrijd. In de Playboyclub, waar ik met The Beatles naartoe ging, leerde ik een Duits meisje kennen. We eindigden in haar flat en ze liet ze me een plaat horen van een kerel die ik niet kende, maar toen ze zijn teksten voor me vertaalde was ik als versteend. Ik wist meteen: die songs wil ik opnemen. Brels muziek gaf me een gevoel van herkenning en opende voor mij talloze deuren. Zelf had ik nog maar net mijn eerste stapjes als liedjesschrijver gezet. Jacques Brel hielp mij verder op weg."

Walker heeft haast dertig jaar geen voet meer op een podium gezet. Toch speelt hij met de idee ooit weer op te treden.

"Destijds haakte ik af wegens plankenkoorts. Maar in de jaren zestig en zeventig ging het er in het concertcircuit veel primitiever toe dan vandaag. De klankweergave is sindsdien veel verbeterd: als je nu een subtiel nummer zingt, ga je niet langer de mist in. Mijn vorige cd's waren zo ambitieus van opzet dat ik ze onmogelijk live kon brengen: het zou een onbetaalbare onderneming zijn geweest. Daarom wil ik graag een plaat maken met soberder materiaal dat ik kan spelen met een gewone band. Maar het is sterker dan mezelf: ik kom telkens weer bij grote orkestraties uit. Hopelijk slaag ik er dus eindelijk eens in mijn verbeelding wat in te tomen."

The Drift van Scott Walker is uit bij 4 AD.

David Bowie: 'Een van de laatste ambities die ik nog heb, is samenwerken met Scott Walker. Hij is een pionier, een voorbeeld voor ons allen' Thom Yorke: 'Toen we met Radiohead op Meltdown speelden dacht ik de hele tijd: Scott Walker is in het publiek. De rest kon me gestolen worden'Bono van U2: 'Scott Walkers Climate of Hunter was een cruciale invloed op The Joshua Tree. Luister naar 'With or Without You' en je snapt wat ik bedoel'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234