Dinsdag 02/03/2021

Een burgertrut met haar hart in brand

Stefan Hertmans tekent gebroken portret van een vrouw

Stefan Hertmans is terug. Vanavond krijgt hij de vijfjaarlijkse prijs voor essay van de Koninklijke Academie (KANTL) voor zijn bundel Het zwijgen van de tragedie. Met zijn nieuwe, korte roman, Het verborgen weefsel, mag hij nu ook op nominaties voor de literaire topprijzen hopen.

Dit zijn nochtans geen tijden voor schrijvers als hij. De Gentse dichter, essayist en romancier staat symbool voor de Vlaamse intellectueel, en die krijgt tot nader order af en toe nog wel subsidies ("de cocaïne van de elite" volgens Jean-Marie Dedecker), maar weinig bijval of zelfs maar aandacht. Hertmans was en is nog altijd het zinnebeeld van alles wat Censydiam niet is: eigenzinnig, een beetje moeilijk, historisch geïnformeerd, relevant. Dat zou al een reden moeten zijn om hem te koesteren, en hem op een blauwe maandag in De laatste show uit te nodigen. Als dat programma niet zo onredelijk hard tegen marketeers hoefde te vechten.

Dat wil niet zeggen dat alles wat de Gentse auteur heeft geschreven zonder meer waardevol is, net zomin als alle kritiek op de gemiddelde jarentachtigintellectueel van de pot gerukt zou zijn. In Harder dan sneeuw, zijn vorige roman, vertilde hij zich aan de wereld in het groot, met een Don DeLillo-achtige plot en een labiele constructie die veel te veel tegelijkertijd moest ondersteunen. Bovendien stond in zijn lezenswaardige essays namedropping weleens zijn onmiskenbare eruditie in de weg. In Het verborgen weefsel, een op het eerste gezicht veel minder ambitieuze roman, is daar nog heel weinig van te merken. Ja, namen als Morandi (de schilder), Novalis (de schrijver) of Arvo Pärt (de componist) vallen nog altijd makkelijk, maar ze storen niet. Dit is Hertmans op vertrouwd terrein, maar geenszins intellectualistisch geneuzel. Het verborgen weefsel is veeleer een thuismatch voor melancholici: een gebroken portret van een vrouw van middelbare leeftijd - intimistisch, spaarzaam en overtuigend. 9/11, de beurscrisis en de Vlaamse resoluties zijn in deze in vele opzichten kleine roman in geen kilometers te bekennen. En dat is in dit geval een zaligheid.

Klein valt onder meer letterlijk te nemen: 156 zeer leesbare pagina's vertellen het herkenbare maar bovenal schrijnende verhaal van een vrouw in de problemen: psychische kortsluitingen bij haarzelf, maar dan wel van het soort dat ook in de wereld buiten haar hoofd gewonden maakt. Klein is ook het opzet en beperkt de thematiek: "Alleen maar dit samenspel van verstrooide gedachten zijn, een breekbaar, gewichtloos ogenblik van niets" heet het al op pagina 19 en dat gaat niet alleen over Jelina, haar mood swings en haar 'moeilijk lopen' (om een beeld van dichter Bart Meuleman te gebruiken), maar ook over de roman zelf. De twee delen ('Het spook van de hoop' en 'Het ontschoten woord' - de titels zijn pompeuzer dan de teksten zelf) bestaan uit korte vignetten, met vaak niet meer dan één gedachte, één gebeurtenis, één nieuw stukje zelfonderzoek, gescheiden door een asterisk. Die gedachtes zelf zijn niet altijd opzienbarend: "niemand zou het leven mogen laten voorbijgaan met wachten op een minnaar of minnares die aarzelt", denkt Jelina ergens, of nog: "er is weinig in je verlangens dat je, na het opdoen van wat levenservaring, niet herkent als een drogbeeld". Maar dit is geen essay, wel een liefdesroman, en de oorspronkelijkheid van de gedachten is dan ook voor rekening van het personage, niet van de auteur. Precies omdat Hertmans hier níét hardnekkig op zoek gaat naar het originele, verrassende, alles op zijn kop zettende inzicht, komt zijn vrouw tot leven. Voor zijn doen laat de schrijver weinig tierlantijntjes of koketterie toe: hier is een man aan het woord die schrijft over wat hij kent - de liefde, de passie, en de pijn. Hij zet een vrouw neer in oorlog met haar tijd, haar wereld, haar sterfelijkheid en haar zelf.

Ondertussen moge ook duidelijk zijn dat Het verborgen weefsel geen dijenkletser is. Vrolijk word je niet noodzakelijk van Jelina's getwijfel, van haar verregaand (zelf)bedrog ("Ik bén overspelig, denkt ze, zelfs als ik geen minnaar heb; ik ben overspelig van nature"), en ook niet van haar passionele zoektocht naar het ware, een zoektocht die zoals bekend weleens langs de afgrond loopt. Zo is er Hans, haar liefhebbende man bij wie ze de geborgenheid vindt die haar soms grond onder de voeten schenkt, maar die haar op andere momenten afstoot ("Ik ben niet in staat om met anderen te leven", staat er - en als dat gratuit klinkt, dan is dat de bedoeling). Zo is er haar kind (meestal met "het kind" aangeduid), dat niet zoals bij sommige andere mensen een middelpunt kan verschaffen. En zo is er vooral haarzelf: het motto van het boek gaat over een spiegelbeeld, en in het hele boek is het narcisme niet veraf. Misschien is de eigenliefde, zo lijkt Hertmans te suggereren, nog nadrukkelijker aanwezig in de momenten waarop men zichzelf van destructieve kritiek voorziet dan wanneer men de rest van de wereld afvalt: "Zie me hier zitten, denkt ze, een aanfluiting van wat ik op mijn veertigste dacht te zijn, een burgertrut met haar hart in brand." Zelfmedelijden, het helpt haar geen meter vooruit.

Uiteindelijk gaat het verhaal nog een onverwachte kant op, in een richting die naar iemand anders leidt. Redding valt ook in die nieuwe richting niet te verwachten, maar hulp misschien nog wel. Hertmans citeert sterke verzen van Ingeborg Bachmann: "Wie nooit met stomheid geslagen was,/ En ik zeg jullie,/ Wie slechts zichzelf weet te helpen,/ En met woorden -/ Die is niet te helpen."

Het weefsel zit verborgen in de ander.

Bert Bultinck

De Bezige Bij, 156 p., 19,90 euro.

Hier is een man aan het woord die

schrijft over wat hij kent: de liefde,

de passie en de pijn

Stefan Hertmans

Het verborgen weefsel

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234