Zaterdag 16/10/2021

Een bloedeloos poppenspel

'Het laatste bed', Hugo Claus' routineuze nieuwe novelle

Het is vervelend het te moeten vaststellen - voor je het weet ga je over de tong als een stuk chagrijn dat zijn gallige ontalent botviert door zijn azijnplasje te doen tegen de hoge bomen die in zijn ongetwijfeld van nijd en frustratie belopen ogen al te zeer boven hem uittorenen -, maar als je jezelf niet voor de gek wilt houden, moet het inderdaad: Het laatste bed, de als 'Een verhaal' uitgegeven nieuwe novelle van Hugo Claus, is een product uit de duurdere literaire kitschconfectiezaak. Moeilijk te zeggen wat er nu het ergerlijkst aan is: de loze suggestie van emotie in deze steriele, gemaniëreerde tekst? De bekende, maar langzamerhand onverdraaglijk geworden stijltics? Het gebrek aan métier van een schrijver die met het klimmen der jaren de taal waarin hij verkiest zich uit te drukken steeds minder goed blijkt te beheersen?

Het verhaal is opgezet als een lange brief van hoofdpersonage en ik-figuur Emily Hopkins aan haar moeder, die in het ziekenhuis ligt en wel niet lang meer te leven heeft. Over de reden waarom ze die brief schrijft laat ze geen misverstand heersen: "Omdat ik iets wil achterlaten, een vergiftigd cadeautje. (...) Nee, ik wil je niet sereen laten sterven. Zoals jij mij niet sereen hebt laten leven."

Waarom haar moeder dat heeft gedaan is niet omdat Emily van de vrouwenliefde is, maar omdat ze het heeft bestaan ooit een andere geliefde te kiezen dan mama - "overgeleverd aan andere vrouwen. Niet aan jou," zoals haar dochter schrijft. De zeer concrete andere vrouw over wie ze haar moeder nu bericht is haar vriendin Anna. Met haar heeft Emily een suite gehuurd in een hotel ergens aan de kust. Beide geliefden zijn er met de trein heen gereisd; ze hebben bewust geen retourkaartje gekocht. Dat dit verhaal weleens nogal onprettig zou kunnen aflopen, wat het inderdaad doet, kun je al na zes bladzijden beginnen te vermoeden, als de naam van het hotel valt: Luxor. Claus zorgt ijverig voor de wat al te symboolzwangere details in het decor: het hotel is niet alleen genoemd naar de plaats waar zich de Oud-Egyptische necropolis Thebe bevindt, het is uiteraard ook Egyptisch aangekleed, met de nodige gravures, bijvoorbeeld van in profiel afgebeelde figuren die "schalen voor zich uitdroegen als offeranden voor een sfinx". En zo is er meer, zoals dat Emily's moeder bij zekere gelegenheid een scarabee blijkt te dragen, een juweel in de vorm van de heilige mestkever van het oude Egypte. (Het wekt bij Emily de herinnering aan avonden bij haar moeder in bed, toen die vertelde van "de slechte mannen, de mestkevers die de modder van de aarde zijn...")

Claus heeft ook nogal wat vooruitwijzingen ingebouwd, iets subtielere gelukkig. "(I)k wil mij in de tijd die mij rest niet meer om jou bekommeren," staat al heel vroeg in de tekst. De tijd die haar rest? vraag je je als lezer dan af. Hoezo? Bij herlezing blijkt pas echt hoe goed dit thrillerelement is uitgewerkt. Het is verreweg het geslaagdste aspect van Het laatste bed.

Want voor de rest is het dus behelpen. Emily en Anna hebben een zelfmoordpact gesloten. Waarom wordt nooit echt duidelijk. Goed, Anna heeft haar zoontje Wardje verloren en is, door haar liaison met Emily, lerares muziek aan de school waar zij schoonmaakster was, ook haar baan kwijt. "Ik heb niets. Ik heb geen kind. Ik heb geen geld. Ik heb geen eigen huis, ik heb geen eigen familie. Alleen jou en jou heb ik ook niet." Wat Emily echter voor redenen heeft om uit het leven te willen stappen blijft een raadsel. Het moet alles te maken hebben met haar moeder, maar wàt? (Dat die, voor de ogen van een toekijkende man, haar dochtertje misbruikte kan het niet zijn, want Claus laat Emily bijna met heimwee aan die incestscènes terugdenken.) Er een einde aan maken doet Emily overigens niet. Misschien wel omdat de noodzaak daartoe ontbreekt nadat zij Anna, die per slot van rekening ook moeder is, en bovendien opnieuw zwanger van haar ex-man - nee, wat ze precies met Anna doet moet geheim blijven. Hoe overbodig dit boekje ook is, het slot verklappen doe je niet als recensent.

Overbodig want dood, ijskoud, emotieloos. Als je als schrijver niet duidelijk wenst te maken wat je figuren precies drijft om tot zulke drastische beslissingen te komen als ze doen, dan zou je ze toch op zijn minst de emotionele bagage moeten geven die hun handelen een béétje verklaart. Wat in Het laatste bed volstrekt niet gebeurt - er wordt wel van alles gesuggereerd, maar waar naar verwezen wordt blijkt er niet te zijn. Zodoende blijft dit verhaal een bloedeloos poppenspel, in elkaar gezet door een geroutineerd aan de touwtjes trekkende schrijver. "Ik ben geen verslaggever van mijn ziel," schrijft Emily. En ook: "Ik schrijf dit niet om jou te pesten of te vertederen, niet om jou een verklaring te geven van wat er gebeurd is, niet om jou nader tot ons te brengen."

Allemaal best, maar het heeft als gevolg dat dit hele Laatste bed - dat, overigens, niet weinig gelijkenissen vertoont met Mulisch' roman Twee vrouwen - je Siberisch laat. Behalve dan wat de taal betreft: daar word je heel erg kregelig van. Tenzij u houdt van het proza dat als slecht vertaald Frans op je afkomt natuurlijk. Tenzij u gek bent op een stijl waarin het voegwoord 'en' op het neurotische af vermeden wordt. Tenzij u heel blij wordt van slordigheden en onzinnigheden als - een kleine greep slechts - "het auto", "gesnerp van muggen", "Mijn ballpoint is op". Smakelijk.

Hugo Claus, Het laatste bed. Een verhaal, De Bezige Bij, Amsterdam, 77 p., 490 frank.(Foto Stephan Vanfleteren)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234