Zondag 29/05/2022

Een bindmiddel is nog geen oplossing

Vijf opmerkingen over De derde weg

Jos Geysels Dirk Holemans

Jos Geysels is politiek secretaris van Agalev.Dirk Holemans is Vlaams Volksvertegenwoordiger van Agalev.

De boodschap van de Derde Weg is een eind verwijderd van de radicaal-democratische utopie waarvoor zovele mensen, organisaties en bewegingen gekozen hebben.

Een grondregel van succesvol adverteren is dat imago niet voldoende is", schrijft Anthony Giddens in zijn boek De Derde Weg. Gelijk heeft hij. Of hij gelijk zal krijgen is twijfelachtig. Je kunt je zelfs de vraag stellen of er van die derde weg nog iets meer overblijft dan dit imago. Want treffend in deze hype is dat politici met een uiteenlopende ideologische achtergrond de derde weg inhoudelijk wel verschillend interpreteren maar het begrip toch eensgezind omarmen. Dat lijkt paradoxaal, maar is het misschien, in termen van politieke marketing, niet. Verhofstadt ziet in de 'actieve welvaartsstaat' een compromis tussen overheid en markt, terwijl Frank Vandenbroucke hierin zijn, reeds vroeger geformuleerde, 'brede centrum-linkse consensus over de toekomst van de welvaartsstaat' ontdekt.

De paradox krijgt een kleur: paars. En lijkt daarmee opgeheven. De interpretatieverschillen zijn er wel, maar de omarming domineert het beeld. Op die manier leidt de eensgezindheid tot eenheidsdenken waarbij het enige verschil herleid kan worden tot deze vraag: hebben we het nu over een sociaal-liberalisme of over een liberaal-socialisme? Het antwoord op die vraag is niet onbelangrijk omdat we in de toekomst misschien een strijd om het marktleiderschap mogen verwachten in een druk bevolkt politiek centrum. Zeker nu een kleinere CVP buiten het machtscentrum zit wordt het voor haar moeilijker haar historische centrumpositie te consolideren.

Maar in plaats van een inhoudelijk debat over de uitgangspunten en conclusies van het Derde Weg-denken, krijgen we nu een bindmiddel voorgeschoteld. De Derde Weg als maïzena, als een rationalisering van een bepaalde politieke meerderheid, een ideologisering van een tijdelijk politiek compromis. Het regeerakkoord dat verleden jaar tussen verschillende ideologische families werd afgesloten is zo'n compromis. Daar is niets oneerbaars aan. Integendeel, het regeerakkoord bevat genoeg realisatiepunten die onze samenleving reëel vooruit helpen. Maar de loyale uitvoering van dit contract mag niet verward worden met het serveren van eenheidsgedachten, waarbij alle kleuren vervagen. Rijkdom van en discussie over ideeën hoeft uitvoering van gezamenlijke afspraken niet in de weg te staan. In een levende democratie is een compromis het resultaat van het gesprek of onderhandelingen tussen verschillende visies. Ze is er niet het uitgangspunt van .

Er heerst dus nogal wat verwarring rond die Derde Weg. Verwarring tussen een maatschappelijk project en een regeringscoalitie, onduidelijkheid over het verschil tussen een ideologische uitgangspunt en een politiek compromis. Maar misschien geeft juist het Derde Weg-denken aanleiding tot deze verwarring aan de ene kant en eenheidsdenken aan de andere kant. Daarom moet de vraag gesteld worden of die Derde Weg "een stoot geeft tot nieuw politiek denken" (The Independent), of het inderdaad "uitstijgt zowel boven de sociaal-democratie 'oude stijl' als het neo-liberalisme" (Giddens). Een antwoord op deze vragen trachten we te vinden aan de hand van drie thema's.

In de derde weg vormt arbeid een centrale beleidsoptie. Hoewel bijvoorbeeld Frank Vandenbroucke participatie breder opvat dan arbeid en ook zorgtaken insluit, zijn de meeste Derde Weg-denkers op zoek naar een nieuw evenwicht tussen rechten en plichten. Naast onze rechten is het onze belangrijkste plicht ons te schikken naar de eisen van de arbeidsmarkt. We vinden echter weinig terug over de kwaliteit van de arbeid. Dit geldt ook voor de 'betere jobs', waar steeds meer mensen zich vragen stellen over de rat race vol stress en overuren. Daarnaast stelt zich de vraag hoe men niet-werkenden gaat overtuigen tot toetreding tot de arbeidsmarkt. Waar ligt de grens tussen positieve prikkels en negatieve prikkels? Gaat in het laatste geval activering niet over in disciplinering waardoor het een repressief karakter krijgt? Door negatieve prikkels worden rechten en plichten sterker contractueel verbonden. Dit kan leiden tot een ondergraving van sociale grondrechten als mensen verplicht worden tot jobs die ze onmogelijk aankunnen. Activering leidt dan eerder tot uitsluiting dan insluiting. Bovendien individualiseert het Derde Weg-denken het probleem van werkloosheid en armoede in sterke mate. Ondertussen spreekt men het bedrijfsleven en vermogende burgers nauwelijks aan op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid.

Sluit het 19de eeuwse concept van de arbeidssamenleving, waar de Derde Weg voor blijft kiezen, nog wel aan bij de verwachtingen van de burgers van de 21ste eeuw? Zoals Katrijn Vanderweyden in Samenleving en Politiek stelt, is deze arbeidssamenleving een samenleving waarin individuen cultureel, financieel en institutioneel verondersteld worden een centrale periode in hun leven betaalde arbeid te verrichten, waarbij de andere periodes (studies, pensioen) in het teken van die centrale periode staan.

Moeten we niet eerder de weg voorbereiden naar een 'pluriactieve samenleving', die vertrekt van een andere culturele normering? In deze samenleving wordt de band tussen betaalde arbeid en inkomen losser gemaakt, vormt burgerschap de sokkel van de samenleving in plaats van betaalde arbeid. De levensloop kan dan vrijer worden ingevuld. Hierdoor komt meer tijd vrij voor andere vormen van maatschappelijke participatie en krijgen andere levensstijlen, zoals onthaasting, een reële kans. Een pluriactieve samenleving veronderstelt het verlaten van de centrale focus op arbeid. De Derde Weg verkent onvoldoende de scenario's die een dergelijke samenleving mogelijk maken.

Vinden we bij Giddens de ecologie nog terug als belangrijke uitdaging, dan ontbreekt dat grotendeels bij de Derde Weg- politici, of behandelen ze het overdreven optimistisch. Allen besteden echter onvoldoende aandacht aan de mondiale vraagstukken van sociale en ecologische herverdeling. Yves Desmet vermeldt terecht in zijn 'State of the Union' dat in 1995 de zeven rijkste landen 43 procent verbruikten van de volledige wereldproductie van brandstoffen. Het een illusie is te geloven dat een oplossing erin bestaat alle landen naar het consumptief welvaartsmodel van het westen te laten evolueren. En zolang armoede en milieuverwoesting in de Derde Wereld hand in hand gaan, blijft een oplossing voor het vluchtelingenprobleem ook ver weg. In de mate dat de Derde Weg onvoldoende aandacht besteedt aan deze problemen, blijft het een te westers en beperkt verhaal. Bovendien blijft onze rijkdom ten dele gebaseerd op de uitbuiting van de Derde Wereld. Door de massale invoer van natuurlijke rijkdommen leggen we in het zuiden een groot beslag op het milieu. Door de vrijmaking van de handel neemt deze invoer nog toe en stijgt de druk op het milieu. Ontwikkelingslanden moeten binnen de huidige economische globalisering hun economie uitbouwen als bevoorrader van westerse industrieën. We kunnen moeilijk aanvaarden dat een vernieuwend politiek project voorbij gaat aan vragen van internationale solidariteit, van mondiale milieuproblemen? Ook een sociaal Europa kan slechts slagen als ze zich inschrijft in een breder verhaal over zes miljard mensen op deze aarde.

Ten derde is er het vraagstuk van de democratie, met onder meer wat Luc Huyse omschrijft als de "verplaatsing van de politiek". Politici zijn ten dele calimero's geworden omdat over belangrijke maatschappelijke kwesties eerder buiten dan binnen de politiek wordt beslist. Ingrepen in onze leefwereld zijn minder het gevolg van bewuste politieke keuzes, dan een uitvloeisel van activiteiten van ondernemingen, onderzoekslabs, ziekenhuizen. De activiteiten van deze organisaties, verbonden met een doorgedreven industrialisering, leiden tot nieuwe ecologische risico's. En die halen het klassieke sociaal contract dat de Derde Weg vasthoudt, onderuit. Want zelfs met iedereen aan het werk kan niemand zijn koopkracht nog vertalen in welvaart, in gegarandeerde kwaliteit van het leven. Ook een sociaal-politiek project kan hier niet onderuit. Een cruciale uitdaging voor een vernieuwend politiek project is het terug onder democratische controle krijgen van deze organisaties en hun activiteiten. De (voorlopige?) onbeheersbaarheid van deze risico's geeft aanleiding tot een dalend vertrouwen van de burger in de politiek. En zoals John Locke reeds schreef, staat of valt een parlementaire democratie met het instemmend vertrouwen dat de burgers in haar stelt. We kunnen besluiten dat de Derde Weg noch een nieuwe synthese biedt noch een adequaat antwoord op de uitdagingen van onder meer de wijzigende rol van arbeid, de kloof tussen Noord en Zuid, het ecologisch vraagstuk en de uitholling van de democratie. De centrale vraag blijft of men de politiek in het midden laat en dus de markt in het centrum.

Anthony Giddens heeft de uitdrukkelijke bedoeling om met zijn Derde Weg een stimulans te geven aan de vernieuwing van de sociaal-democratie. In de Engelse context een zeer plausibele taakstelling. Want de Labour-partij vóór Blair was dringend aan modernisering toe. Maar die modernisering heeft de SP in Vlaanderen reeds lang achter de rug. We moeten dus voorzichtig zijn als we Giddens in een Belgische of Vlaamse context brengen. Bovendien heeft de sociaal-democratie in Vlaanderen de laatste jaren de richting verkend van een rood-groen project. Deze kaart kreeg een politieke vertaling in onder meer het Sienjaal. Uiteraard zijn er overeenkomsten tussen dat signaal en het Derde Weg-denken, maar wat betreft de visie op de globalisering wordt zowel een andere analyse gemaakt als andere oplossingen voorgesteld.

Voor de auteurs van Het Sienjaal evolueert de geglobaliseerde, gemondialiseerde samenleving, met haar onmiskenbare verschijnselen van verkruimeling van mens en omgeving niet naar een universele beschaving. Giddens heeft een meer positieve kijk op de globalisering. Waar Schröder en Blair in het kader van de 'activering van de arbeidsmarkt' vooral de nadruk leggen op de responsabilisering van het individuen, benadrukt het sociaal contract van Het Sienjaal vooral de herverdeling van het werk en de instandhouding van collectieve goederen en diensten in het kader van de sociale rechtsstaat. In zijn kritiek op de inhoud catalogeerde Frank Vandenbroucke enkele jaren geleden Het Sienjaal als "Petrella-Plus". Dat is onmiskenbaar juist. Nogal wat van de globaliseringsanalyse van Het Sienjaal is gebaseerd op de gedachten van Riccardo Petrella en zijn kritiek op de economische concurrentie. Met de Derde Weg wordt dit analysekader verlaten. De Derde Weg wordt het 'Sienjaal-Min'. De vraag is of hiermee rood-groen niet wordt ingeruild voor rood-blauw. Petrella ziet in elk geval deze ruil niet zitten: "Tony Blair heeft het niet zozeer over equality maar over equity, wat eerder slaat op billijkheid. Equity betekent dat de verschillen tussen mensen een natuurlijk gegeven zijn; de ene slimmer, langer, bleker dan de andere. Daarom zijn de verschillen in politieke macht en economische welvaart ook natuurlijk. Dat is een gevaarlijke veronderstelling." En hij voegt eraan toe dat "deze ideeën haaks staan op een samenleving die sociale rechtvaardigheid als uitgangspunt neemt." Petrella chargeert enigszins. En het zou niet billijk zijn Vandenbroucke ervan te bedenken de sociale herverdeling te miskennen en zijn pleidooi over de 'actieve welvaartstaat' gelijk te stellen met dit van Blair en Schröder. Maar toch durven wij beweren dat de boodschap van de Derde Weg een eind verwijderd zit van de radicaal-democratische utopie waarvoor zovele mensen, organisaties en bewegingen gekozen hebben. Zij positioneren zich, gelukkig, buiten het overbevolkte politieke centrum. Zij zoeken dagelijks naar een nieuw verhaal dat zich een weg zoekt buiten de traditionele denkkaders maar binnen de universele waarden van ecologische duurzaamheid, sociale rechtvaardigheid en democratie. Dat verhaal is niet af en de zoektocht niet makkelijk. Maar er zit meer perspectief dan in de Derde Weg die dreigt dood te lopen in het centrum.

'Het een illusie is te geloven dat een oplossing erin bestaat alle landen de richting van het consumptief welvaartsmodel van het Westen te laten inslaan'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234