Zondag 08/12/2019

Interview Antivaccinatie

‘Een beslissing over een vaccin is deel van iemands identiteit’

Beeld Getty Images

De ene antivaxer is de andere niet, weet de internationale vaccinexpert en antropologe Heidi Larson, maar hun veelheid aan motieven maakt het des te moeilijker om hen online op te sporen. ‘Dit gaat niet zomaar over informatie. Het gaat erom dat zij zelf achter het stuur willen zitten.’

“Valse informatie kan je niet zomaar van het internet plukken alsof het kersen aan een boom zijn. De antivaccinbeweging is enorm gesofisticeerd.” Heidi Larson is om 7 uur ’s ochtends uit de veren in Aspen, in het Amerikaanse Colorado, voor een blitzbezoek op een conferentie. Tussendoor maakt ze tijd voor een telefoontje met De Morgen. De antropologe aan de London School of Hygiene and Tropical Medicine is een veelgevraagd spreker dezer dagen. Haar enquête naar het vertrouwen in vaccins is voor het eerst in 140 landen afgenomen door het Amerikaanse onderzoeksbureau Gallup. De resultaten liegen er niet om: de scepsis ten aanzien van vaccins neemt toe, vooral in Europa. In België twijfelt 21 procent over vaccinaties. 

Wie is Heidi Larson?

Professor Heidi Larson (1957) studeerde antropologie aan de Universiteit van Californië. Ze doceert aan de London School of Hygiene and Tropical Medicine en was van 2000 tot 2005 hoofd van de Global Immunisation Communication bij Unicef.

Als directeur van The Vaccine Confidence Project, een expertenpanel binnen de Wereldgezondheidsorganisatie, wil ze het publieke vertrouwen in vaccins herstellen. Ze is getrouwd met de Belgische viroloog Peter Piot.

De antivaccinatiebeweging lijkt te groeien, maar u noemt het ‘vaccinatietwijfel’. Wat is het verschil?

“Twijfelaars zijn nog geen weigeraars. Ik vind het jammer dat de antivaxers worden benoemd alsof het populisten zijn. Alsof je ofwel voor of tegen vaccins bent. In werkelijkheid bevinden veel mensen zich ergens in het midden van het spectrum.

“De groep vragenstellers groeit wel. Zij gaan misschien nog maar bepaalde vaccins nemen of sommige een paar jaar uitstellen. Het is deze groep die kwetsbaar is om zich te laten beïnvloeden door de negatievere stemmen en op termijn vaccins te weigeren. Als we dit moment niet gebruiken om die mensen hun vertrouwen te behouden, dan riskeren we dat ze afhaken.”

De enquête van Heidi Larson, antropologe aan de London School of Hygiene and Tropical Medicine, is voor het eerst in 140 landen afgenomen door het Amerikaanse onderzoeksbureau Gallup. Vooral in Europa neemt de scepsis toe. In België twijfelt 21 procent over vaccinaties. Beeld RV

Vinden die antivaxers hun publiek vandaag sneller dankzij sociale media?

“We moeten het niet allemaal op sociale media steken, deze gevoelens speelden al langer. Toen ik nog bij UNICEF werkte, zag ik het opkomen. Ik ben dan opnieuw onderzoek gaan doen naar de oorzaken van de twijfels, en die bleken veel groter dan ik had gedacht.

“Waar sociale media wel tussenkomen, is in de vermenigvuldiging ervan. Wie chaos wil zaaien, moet niet eens in de meerderheid zijn. Wij denken dikwijls aan sociale media als een informatieprobleem, maar eigenlijk is het een krachtig middel om groepen mee te organiseren. Het heeft de informatiehiërarchie volledig uitgevlakt. Als iedereen, expert of niet, kan communiceren op één kanaal, dan kan je makkelijk zeggen: ik moet niet doen wat jij zegt wat ik moet doen, ik heb mijn eigen bronnen.”

Heeft de medische wereld in het verleden onvoldoende rekening gehouden met die twijfels?

“Het oprukken van de mazelen heeft de gezondheidssector zeker overrompeld. De veronderstelling bleef lang dat dokters beter wisten en dat we vooral moesten werken aan communicatiestrategieën. Maar soms ging het niet zomaar over communicatie. In India hadden we bijvoorbeeld moeite om het poliovaccin te introduceren. Er gingen geruchten rond over sterilisatie. Pas toen we echt met de mensen gingen praten, vertelden de vrouwen dat zij vooral niet wilden dat mannelijke dokters uit Delhi hun kinderen zouden vaccineren. Zij wilden lokale, vrouwelijke artsen die ze kenden en vertrouwden. Die situatie konden we enkel ontrafelen door te luisteren naar de gemeenschap, door hen te vragen waarom ze niet gelukkig waren.”

Wat als er grotere politieke motieven spelen? Een recente studie toonde aan dat landen met meer populistische kiezers meer antivaxers kennen.

“Dat klopt, het gaat allebei om wantrouwen. Wij noemen het ‘medisch populisme’. Er leeft een volledig nieuw klimaat van tegen de elite zijn, tegen autoriteit. Zeker bij jonge ouders is er een sterke hang naar zelfbeschikking. Dit gaat niet zomaar over informatie, het gaat erom dat zij zelf achter het stuur willen zitten. De antivaxbeweging is enorm gesofisticeerd: ze praten over de veiligheid van vaccins, maar ook over vrije keuze van ouders. Dat maakt het moeilijk om valse informatie van het internet te plukken, want je kan die niet met één zoekterm terugvinden.

Intussen blijven ze opduiken in de zoekresultaten. Moeten de grote internetbedrijven hun algoritmes aanpassen?

“Facebook, Google en Amazon zijn terughoudend om kritische pagina’s te verwijderen of te editen, want dan worden ze geklasseerd als mediabedrijf, terwijl het techbedrijven zijn. Ze zijn wel bereid om tussen te komen in de hiërarchie van de zoekresultaten. Twitter heeft zijn algoritmes aangepast zodat wie vaccinaties intypt in de zoekbalk eerst bij de officiële gezondheidsinstanties uitkomt. Facebook en Google proberen dat nu ook: de geloofwaardige bronnen meer naar boven brengen. Dat is volgens mij hun gepaste rol in dit verhaal.”

De zoektermen overlappen met een nadruk op biologisch eten en alternatieve geneeskunde. Ziet u bij hen gelijkaardige motieven als de antivaxers?

“Dat is zeker een van de groepen. Een beslissing over een vaccin wordt meer en meer deel van iemands identiteit. Dat kan een politieke identiteit zijn, zoals je ziet bij sommige populisten, maar ook een ‘terug naar Moeder Natuur’-houding.

“Niet iedereen is van meet af aan tegen vaccins. Sommigen zijn geïnteresseerd in biologische voeding, eten glutenvrij of kanten zich tegen ggo’s. Anderen hebben vragen bij de metalen die in vaccins zitten, zoals aluminium. Die metalen zorgen al jarenlang voor hun veilige werking, maar plots zijn ze de grote boeman. Er is ook een groep vrouwen die geen contraceptie meer gebruikt, maar een app verkiest om de stand van de maan te meten. Allemaal zogenaamd ‘puur leven’. Wanneer die groepen met elkaar praten, vinden ze soms gaandeweg dat zo’n pure identiteit ook betekent om je kinderen zonder vaccins op te voeden. Het past in hun levensstijl.”

De levensstijl die u omschrijft lijkt er een uit de rijkere landen. Is twijfelen over vaccins een luxe die we ons maar kunnen veroorloven omdat we de ziektes niet meer tegenkomen?

“Zij mogen denken dat ze het zich kunnen veroorloven, dat is niet zo. Europa had vorig jaar 83.000 gevallen van mazelen. Dat is waar de hoogmoed optreedt. We zien dat evengoed bij elites in armere groepen, die ook denken dat ze vaccins niet meer nodig hebben. Maar dit is geen luxeprobleem, het gebeurt in alle lagen van de samenleving. Of het nu uit politieke overtuiging is, religie of uit een soort van angst. Er is nu al een beweging op til die weigert hun huisdieren nog te laten vaccineren.”

En wat zijn die mensen hun bezorgdheden dan?

“Bij katten en honden zijn de redenen niet eens zo verschillend als die tegen kindervaccins. Mensen hebben het gevoel dat de dierenarts enkel geld wil en ze willen geen bijwerkingen riskeren.

“Wat mij vooral verontrust, is het wantrouwen. Hun basisidee vertrekt vanuit vragen stellen. We leven in een extreem twijfelende, sceptische maatschappij. Vaccins zijn daar maar één slachtoffer van.”

De Wereldgezondheidsorganisatie noemt vaccintwijfel een wereldwijde bedreiging voor de gezondheid. Hoe hoog is het risico?

“De mazelenepidemie van vorig jaar heeft de gezondheidszorg in gang gezet. Ziektes als bof en rode hond staken terug de kop op, terwijl ze makkelijk te voorkomen zijn. Dat is een breekpunt geweest, want plots zag de WHO de mortaliteit stijgen.

“Maar neem nu het griepvaccin: als er nog eens een grote pandemie uitbreekt, komen we echt in de problemen. De vaccinatiegraad bij volwassenen is nog lager dan die voor kindervaccins. Niet omdat ze bang zijn voor bijwerkingen. Ze denken gewoon dat het vaccin niet zal werken.

“Al zie ik het landschap wel stilaan veranderen. Een groep jongeren komt in opstand, denk maar aan Ethan Lindenberger (Amerikaan die zich op zijn achttiende verjaardag liet vaccineren tegen mazelen, terwijl zijn moeder dat niet wilde, ECH). De jongere generatie wordt volwassen, maakt hun eigen beslissingen en zegt dat het genoeg is geweest.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234