Vrijdag 28/01/2022

Focus

Een Belgische pro-Europeaan en een Italiaanse anarchist doken eens met elkaar in bed

Guy Verhofstadt heeft zijn hand overspeeld. Beeld BELGAIMAGE
Guy Verhofstadt heeft zijn hand overspeeld.Beeld BELGAIMAGE

De mislukte vrijage met de Italiaanse decibel-anarchist Beppe Grillo bezorgt Guy Verhofstadt lelijke schaafwonden en het maakt hem zo goed als kansloos voor het voorzitterschap van het Europees Parlement. Maar met wat meer geluk en wat minder Belgo-Italiaanse impulsiviteit had dit debacle evengoed een Europees succesverhaal kunnen worden.

Koen Vidal en Tine Peeters

Een onwaarschijnlijke samenwerking tussen een Belgische pro-Europese stormram en een flamboyante Italiaanse anarchist die nimmer zijn bek kan houden: het hoeft niet te verbazen dat dit voor heisa en gensters zou zorgen. Daarmee had Guy Verhofstadt rekening gehouden en hij was er ook op voorbereid. Maar dat het zo slecht zou aflopen, was minder voorspelbaar.

Want eigenlijk lag het in de logica der dingen dat de zeventien Euro-verkozenen van Beppe Grillo's Vijfsterrenbeweging vroeg of laat zouden losbreken van de eurosceptische fractie van brexit-kampioen Nigel Farage. Die constellatie heeft geen toekomst meer: met de brexit heeft Farage zijn ultieme doel bereikt en samen met zijn Britse collega's zal hij over enkele jaren voorgoed het Europees Parlement verlaten. Bovendien zijn er steeds meer aanwijzingen dat een aantal UKIP-Europarlementariërs zich schuldig maakten aan financiële fraude. Beppe Grillo wilde de implosie van de politieke groep voor zijn en stuurde zijn fractieleider David Borelli op pad om elders onderdak te vinden.

Wartaal

Als buitenstaander zou je denken dat de paringsdans van Borelli geen schijn van kans maakte. Want welke ernstige partij wil nu haar lot verbinden aan een ongeleid projectiel als Beppe Grillo, wiens politiek programma een rare mix is van Europees ongenoegen, ecologisch activisme, populisme en wartaal? Maar binnen het Europees Parlement denken velen helemaal anders over de parlementariërs van de Vijfsterrenbeweging. Sinds hun intrede in 2014 ontpopten de meesten van hen zich tot ernstige, hardwerkende politici met behoorlijk wat dossierkennis. In tegenstelling tot Farage willen ze de Europese Unie niet ondermijnen; wel verzetten ze zich tegen het hardleerse economische beleid tegenover de zuidelijke landen, het Europese migratiebeleid en de politiek van de achterkamertjes. Qua stemgedrag zitten de leden van de Vijfsterrenbeweging voor meer dan 80 procent op dezelfde lijn als de Europese Groenen.

In die zin is het niet verwonderlijk dat Borelli eerst aanklopte bij de Groenen, die het aanbod zeer ernstig namen en in oktober toetredingsgesprekken opstartten. Voor De Groenen/Vrije Europese Alliantie was de timing zeer gunstig. Volgende week staat de zogenaamde midterm review op het programma waarop de verschillende fracties van het Europees Parlement opnieuw gewogen worden: zeventien extra zetels zouden de Groenen behoorlijk wat extra geld en enkele belangrijke commissieposten opleveren.

Maar in december liepen de gesprekken vast. Met name de Duitse Groenen bleven argwaan koesteren ten aanzien van de figuur Beppe Grillo. Zeker het feit dat Grillo zich na de verkiezingsoverwinning van Donald Trump zeer positief uitliet over de president elect zorgde voor wantrouwen.

Na deze pijnlijke afwijzing moest Borelli in december overschakelen op plan B. Hij klopte aan bij de Tsjech Pavel Telicka en de Sloveen Ivo Vaigli, twee conservatieve leden van Guy Verhofstadts liberale ALDE-fractie. “Borelli maakte duidelijk dat ze weg wilden bij Farage en zich wilden aansluiten bij een pro-Europese groep”, vertelt Bram Delen, woordvoerder van Guy Verhofstadt. “Verhofstadt reageerde eerst verbaasd maar zei tegelijk 'waarom niet?' U moet deze reactie ook zien in het kader van de midterm review. Met zeventien extra leden zouden we de op twee na grootste groep worden. Guy Verhofstadt contacteerde de ALDE-leden in andere Europese hoofdsteden en het unanieme antwoord was dat er gepraat kon worden op voorwaarde dat de Vijfsterrenbeweging zich aansloot bij ons pro-Europees gedachtegoed.” Met name het feit dat Beppe Grillo in Italië een volksraadpleging had afgedwongen over de euro zat Verhofstadt dwars.

De onderhandelingen verlopen aanvankelijk beter dan verwacht. Borelli is bereid om zwart op wit te verklaren dat de Vijfsterrenbeweging Italië binnen de eurozone wil houden. De volksraadpleging over de euro leek daarmee van de baan.

Zowel voor- als tegenstanders van Verhofstadt zeggen dat de Belgische liberaal ook gedreven werd door het idee dat hij met deze operatie zijn aartsvijand Nigel Farage een geweldige loer kon draaien. Het vertrek van de Vijfsterrenbeweging zou de Farage-groep een miljoenenverlies hebben opgeleverd en mogelijk tot een finale verbrokkeling hebben geleid.

Macht van het getal

Voormalig Europees Commissaris Karel De Gucht (Open Vld): “Niet dat ik uit de eerste hand informatie heb over de mislukte deal. Maar volgens mij speelden er twee zaken. Allereerst is er 'de macht van het getal' in het Europees Parlement. Wie een grotere fractie heeft, krijgt meer spreektijd en belangrijkere posten. Ten tweede wou Verhofstadt de Vijfsterrenbeweging weghalen uit het anti-Europese kamp van Farage en in een liberaal heropvoedingskamp steken. Hij dacht dat hij die 17 Parlementsleden wel zou kunnen binnen pakken en onder controle houden. Toegegeven, dat is een zeer verleidelijke gedachte. Daar kwam uiteraard de eeuwige optimist in hem naar boven. In dit geval was hij optimistischer dan ik ooit zou durven zijn. Want ik kom ook wel eens in Italië, en die Vijfsterrenbeweging is maar een rare troep mensen. Ze zijn niet extreemrechts, niet extreemlinks, er zullen wel een paar liberalen tussen zitten, maar toch vooral anarchisten.”

Europarlementslid Bart Staes (Groen): “Ook wij waren verrast om te horen dat de Vijfsterrenbeweging met Verhofstadt aan het onderhandelen was. Maar ik denk wel dat Verhofstadt uit nobele motieven handelde. Zijn hoofdbekommernis was om de fractie van Farage uit elkaar te trekken en zo zijn aartsvijand een dodelijke slag toe te brengen. Verhofstadt zag hier een enorme opportuniteit en was bereid om een groot risico te lopen.”

Eenzelfde geluid bij Europa-watcher Hendrik Vos: “Verhofstadt wou het europopulisme van Farage neerhalen. Heel deze operatie was een zware gok, maar met de scalp van Farage in de hand, had Verhofstadt deze deal volgens mij wel kunnen uitleggen.”

Bram Delen: “We wisten dat de Franse en Scandinavische ALDE-leden niet warm liepen voor het akkoord, maar we hadden voldoende argumenten om hen over de streep te trekken. Het is bijzonder jammer dat we er nooit in geslaagd zijn om vorige maandag samen met Beppe Grillo in Brussel een gemeenschappelijke persconferentie te beleggen. Bedoeling was dat Grillo zou verklaren dat hij Italië binnen de eurozone wou houden. Dat had het wantrouwen bij de twijfelde liberalen van de ALDE-groep weggenomen. Met die persconferentie hadden we onze slag binnengehaald.”

De Italiaanse brulboei Beppe Grillo. Beeld AFP
De Italiaanse brulboei Beppe Grillo.Beeld AFP

Maar het verhaal is zoals bekend anders verlopen. Toen het nieuws van de deal tussen Verhofstadt en Grillo vorig weekend begon te lekken, kwamen er krachten los die geen enkele onderhandelaar nog onder controle kreeg. Wellicht begon het kwade bloed te stromen toen Grillo vorige zondag een internetraadpleging onder de leden van zijn beweging lanceerde. Het resultaat was weliswaar bijzonder positief – 78,5 procent van de leden stemde 'ja' – maar in beide kampen kwam er ook een virulente tegenbeweging op gang. Nogal wat Grillo-aanhangers waren woest dat hun anarchistische leider in zee ging met een establishmentfiguur als Verhofstadt. Plotseling kwam het slechtste van de Vijfsterrenbeweging naar boven.

Bram Delen: “De blockage van maandag heeft vooral met twee elementen te maken. Tijdens het weekend kwamen er vanuit Rome verwarrende signalen. Plotseling zei Grillo dat hij uitsluitend naar ALDE overstapte voor de postjes en het geld. En dan was er maandag dat onrustwekkende telefoontje van Davide Casaleggio, de tweede in rang bij de Vijfsterrenbeweging. Hij vertelde dat hij opnieuw wilde praten over de cruciale europassage in het akkoord. Plotseling was het niet meer duidelijk of Grillo zich pro-euro ging uitlaten. Dat gesprek kwam trouwens op het moment dat Verhofstadt de twijfelende ALDE-leden moest overtuigen.” Na dit telefoontje was het game over.

Binnen het bureau van de ALDE-fractie oogstte Verhofstadt maandag een storm van kritiek. Dat blijkt onder andere uit de boze mails die ALDE-leden maandag verstuurden en die De Morgen kon inkijken. Met name Marielle De Sarnez, chef van de Franse liberalen binnen ALDE, reageerde ontzet. “Ik zal er alles aan doen opdat dit niet passeert. (…) Dit is een tegennatuurlijke alliantie. Wij zijn de meest pro-Europese fractie en de Vijfsterrenbeweging is tegen de euro.” Ook Finse, Zweedse, Deense en Estse ALDE-parlementariërs verstuurden maandag mails om hun ongenoegen te uiten.

Hendrik Vos: “Verhofstadt heeft zich duidelijk mispakt en blijkbaar onvoldoende met zijn ALDE-collega's gecommuniceerd. Hij heeft onderschat dat Grillo in de eerste plaats een brutale brulboei is die weinig constructiefs te bieden heeft.”

Het siert Verhofstadt dat hij zijn mislukking niet verdoezelt. Woensdag, tijdens een debat met de andere kandidaat-voorzitters voor het Europees Parlement, gaf hij toe dat hij fout zat. "I was thinking shit", klonk zijn eerlijke analyse.

Belgische politici die in een vorig leven met Verhofstadt politiek bedreven, herkennen in deze mislukking de vitale voortvarendheid waarmee de voormalige Belgische premier zijn ideeën pleegt door te drukken. Karel De Gucht: “Verhofstadt is nu eenmaal de troepen altijd een paar decennia vooruit. Iemand die meer met de voeten op de grond zou staan, zou meer aandacht hebben voor de keerzijde van de medaille. Want de Balten, de Fransen en de Nederlanders van ALDE moesten nu in hun thuislanden gaan uitleggen waarom hun Europese fractie met die speciale club van Grillo in zee zou gaan.”

Voormalig Groen-voorzitter Jos Geysels, die eind jaren 90 samen met Verhofstadt aan de wieg stond van de paars-groene regering: “Wat ik hier zag, is vintage Verhofstadt. Soms heb ik de indruk dat hij, zoals een klein kind, nog steeds de president van de planeet wil worden. Hij wil heel het universum overtuigen van zijn ideeën en plannen. Dat heeft iets sympathieks en aanstekelijks, maar hij steekt er ook heel veel mensen mee. Hij is een ongebreideld voluntarist; al zijn energie gaat op aan het groter maken van het draagvlak voor zijn idealen. Dat wou hij nu doen via een grotere fractie, maar hij heeft het deksel op de neus gekregen.”

Puin ruimen

Vijf dagen nadat de Verhofstadt-Grillo-deal ontplofte, is het voor beide politici wonden likken en puin ruimen. De Europarlementariërs van de Vijfsterrenbeweging keerden met groot schaamtegevoel terug naar de groep van Farage. Die laatste liet verstaan dat de toekomstige samenwerking strikt onder zijn voorwaarden zal verlopen, wat betekent dat de Vijfsterrenbeweging voortaan een radicale anti-Europese koers zal varen. Twee leden liepen al over naar de groene fractie, een derde zit sinds deze week in de extreemrechtse ENL-groep. Grillo wist een verdere leegloop te vermijden door afvalligen af te dreigen met een schadevergoeding van 250.000 euro.

Maar ook voor Verhofstadt is de schade aanzienlijk. Niet enkel is zijn pro-Europese imago gekneusd, ook zijn kansen om dinsdag voorzitter te worden van het Europees Parlement zijn geslonken. Bart Staes: “Guy Verhofstadt is deze week op de groene fractie geweest om zijn kandidatuur te komen verdedigen en steun te vragen. Een aantal van mijn groene collega's was duidelijk: voor de deal met Grillo waren we geneigd om u in een latere stemronde te steunen, maar nu niet meer.” CD&V-Europarlementariër Ivo Belet: “Dit heeft een zware impact. Verhofstadt lag mee in poleposition voor het voorzitterschap, de christendemocraten beschouwden hem als een te duchten outsider. Maar nu hij zijn hand overspeeld heeft, schat ik zijn kansen veel lager in.”

Rangen gesloten

Verhofstadt-woordvoerder Bram Delen relativeert de imagoschade. “Dit is geen leuk moment, maar met de interne cohesie binnen de ALDE-groep valt het al bij al mee. Ook in de race naar het voorzitterschap zijn de ALDE-rangen gesloten: Verhofstadt geniet de volle steun. Tegenstanders binnen de groep zullen wel twee keer nadenken om een eigen koers te varen: ik zie echt niemand die tot boven de knieën van Verhofstadt uitkomt.”

Dat het allemaal nog mee valt met de interne cohesie binnen ALDE wordt dan weer tegengesproken door het feit dat op de nieuwjaarsreceptie van de groep, die bekendstaat als de Verhofstadt-show, welgeteld drie andere liberale Europarlementariërs opdaagden.

Binnen zijn eigen Open Vld dwingt de ex-premier in ieder geval nog veel respect af. Patrick Dewael, altijd omschreven als de eeuwige buddy van Verhofstadt, weigerde mee te werken aan dit artikel. Gwendolyn Rutten verwittigde eerst Verhofstadt over dit artikel en wou uiteindelijk geen commentaar kwijt.

Groene tegenstander/sympathisant Jos Geysels kijkt dan weer met gemengde gevoelens maar ook wel met bewondering naar de manier waarop Verhofstadt zijn zoveelste storm doorworstelt. “Het ongelofelijke is dat hij, ondanks deze tegenslag, toch rechtop blijft staan. Wel moet hij opletten dat hij geen permanente comeback probeert te maken, dat hij de karikatuur niet bestendigt die nu al van hem bestaat.” Of Verhofstadt dan stilaan tragische trekjes begint te krijgen? “Ik weet het niet”, antwoordt Geysels voorzichtig. “Je hebt tragische helden die nog jarenlang inspirerend zijn. Ik verkies ook de bevlogenheid van een Verhofstadt boven het verzuurde cynisme dat nu welig tiert.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234