Woensdag 01/02/2023

AchtergrondGezondheidszorg

‘Een behandeling moet kwaliteit, geen kwantiteit, aan iemands leven toevoegen’: hoe zinvol zijn heupoperaties bij kwetsbare ouderen?

 Kris Govaers, orthopedisch chirurg van het AZ Sint-Blasius ziekenhuis te Dendermonde en voorzitter van de Belgian Hip Society. Beeld Tine Schoemaker
Kris Govaers, orthopedisch chirurg van het AZ Sint-Blasius ziekenhuis te Dendermonde en voorzitter van de Belgian Hip Society.Beeld Tine Schoemaker

Moet je een gebroken heup van een oudere altijd opereren of niet? Die vraag stellen Nederlandse ziekenhuizen zich, nu uit onderzoek blijkt dat kwetsbare ouderen soms palliatieve zorg verkiezen. Ook bij ons komen lastige operaties op latere leeftijd door de komst van nieuwe hulpmiddelen sneller ter discussie te staan. ‘We vragen sneller hoe lang we met een behandeling moeten doorgaan.’

Jorn Lelong

Een tachtigplusser, die al jaren longproblemen heeft, komt in zijn woon-zorgcentrum ten val. Heup gebroken. Binnen de 24 uur wordt de man geopereerd om hem de beste overlevingskansen te bieden. Helaas. De operatie blijkt te ingrijpend voor zijn verzwakte herstel, de man krijgt een longontsteking en sterft een dag na de operatie. “Natuurlijk vraag je je dan als arts af: heb ik het juiste gedaan?”, zegt Michiel Herteleer, chirurg aan het UZ Leuven.

Het illustreert de moeilijke beslissingen die artsen, familie en patiënten moeten maken bij heupbreuken op latere leeftijd. Lange tijd werd opereren als de enige valabele optie gezien. Maar in twee Nederlandse ziekenhuizen, in Utrecht en Eindhoven, biedt men aan patiënten met een slechte kans op herstel vandaag ook de mogelijkheid om palliatieve zorg toe te dienen. Met pijnstillers, vaak morfine, en stervensbegeleiding worden de patiënten dan naar het levenseinde geleid. Uit cijfers van die ziekenhuizen blijkt dat 13 procent van de patiënten kiest voor palliatieve zorg.

Gemiddeld genomen kennen heupoperaties een goede, voorspelbare afloop. Bij oudere, kwetsbare mensen wordt het een ander verhaal. Van alle patiënten die geopereerd worden, overlijdt een op de drie binnen een jaar, blijkt uit cijfers van de Nederlandse ziekenhuizen. Bij veel van hen is de levenskwaliteit na de operatie laag, bijvoorbeeld omdat er complicaties optreden, zoals doorligwonden of ijlen. Dat kan artsen ertoe leiden om, bij de kwetsbaarste ouderen, de optie tot palliatieve zorg aan te bieden. “Voor iemand die de fysieke kracht heeft, duurt de revalidatie van een heupoperatie drie tot vijf maanden", zegt traumachirurg Detlef van der Velde van het Utrechtse St. Antonius Ziekenhuis in de Nederlandse krant Trouw. “Maar de meest kwetsbare groep patiënten kan dat niet opbrengen, die gaat van stoel naar bed en gaat nauwelijks vooruit. Ik vind het niet menselijk dat we hen een operatie laten doormaken.”

De aanpak van de ziekenhuizen in Utrecht en Eindhoven waait inmiddels over naar andere Nederlandse ziekenhuizen. Eerder kregen, als deel van een onderzoek, 172 kwetsbare 70-plussers in 25 verschillende ziekenhuizen de keuze tussen wel of niet opereren. De helft van die patiënten zag af van een operatie. In Nederland is nu een grotere studie gepland, met als doel om het palliatieve beleid ook vaker in ziekenhuizen in de rest van het land toe te passen.

Pijnstilling

Bij ons lijkt het niet meteen zo’n vaart te lopen: zelfs bij kwetsbare ouderen wordt hier in het algemeen voor opereren gekozen. “In mijn tien jaar op de geriatrie kan ik me slechts een vijftal gevallen herinneren waarbij we tot palliatieve zorgen overgingen", zegt Siddhartha Lieten, diensthoofd Geriatrie van het UZ Brussel.

De voornaamste reden waarom artsen en patiënten de voorkeur geven aan een operatie, is pijnstilling. “Als een heup niet hersteld wordt, blijft die bij elke beweging pijn doen. Bijvoorbeeld als de patiënt rechtop moet zitten, als hij wil eten of naar het toilet moet.” Zelfs zeer oude patiënten die een negatieve wilsverklaring hebben getekend om behandelingen als reanimaties, intensieve zorgen of bestraling bij kanker te weigeren, verkiezen in de meeste gevallen een operatie om de pijn te verzachten.

De verschillende benadering in Nederland en België wijst ook op een cultuurverschil, waarbij onze noorderburen zich sneller de vraag lijken te stellen wanneer een behandeling nog zinvol is. Zo hadden Nederlandse ziekenhuizen tijdens de coronapandemie de richtlijn om tijdens de drukste momenten patiënten voor intensieve zorgen te selecteren op basis van leeftijd. “Dat idee is bij ons ook even geopperd, maar is er nooit doorgekomen wegens fel protest", zegt Herteleer.

Hoewel de chirurg aangeeft dat de wetenschappelijke literatuur nog steeds in het voordeel van heupoperaties pleit, hebben de Nederlandse voorbeelden volgens Herteleer wel iets in gang gezet. “Wat we sinds kort anders doen, is dat we vooraf standaard met de patiënt en familie een zorgplanning opstellen. Daarbij vragen we hoe lang we met de behandeling moeten doorgaan, mochten er tijdens of na de operatie problemen opduiken.”

Ook Kris Govaers, orthopedisch chirurg van het AZ Sint-Blasius ziekenhuis te Dendermonde en voorzitter van de Belgian Hip Society, beaamt dat er een verschuiving heeft plaatsgevonden. “Moeilijke beslissingen als deze nemen we sinds een tweetal jaar steeds in overleg met geriaters en anesthesisten. Bovendien hebben we er recent enkele hulpmiddelen bijgekregen, waarmee we vrij accuraat kunnen voorspellen hoe zinvol een operatie is.”

Met de Nottingham Hip Fracture Score (NHFS), om een van die nieuwe hulpmiddelen te noemen, kunnen artsen op basis van de leeftijd, gezondheidsproblemen en mentale toestand van de patiënt berekenen hoe groot of klein de kans is dat de patiënt binnen het jaar na een heupoperatie overlijdt. “Zo kunnen we op een gefundeerde manier met een patiënt of de familie in gesprek gaan over de mogelijke scenario’s. De leidraad daarbij is dat een behandeling altijd kwaliteit, geen kwantiteit, aan iemands leven moet toevoegen.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234