Zaterdag 04/02/2023

Een bedevaartsoord voor astronomen

Voordat Hubble een telescoop was, was Hubble een man die de manier waarop wij naar het heelal kijken heeft omvergeworpen. De Californische bergtop waar hij zijn ontdekkingen deed, is nu een soort bedevaartsoord voor astronomen.

Mount Wilson Observatory, Californië / Reuters

Deborah Zabarenko

Albert Einstein kreeg op Mount Wilson Observatory bedenkingen over zijn algemene relativiteitstheorie, nadat hij Hubbles werk had gezien aan wat toen de grootste optische telescoop ter wereld was. Het observatorium op Mount Wilson, hoog tussen de dennenbomen en boven de zendmasten gelegen, was de plaats waar astronoom Edwin Hubble ontdekte dat de melkweg niet het enige sterrenstelsel was en dat het heelal aan het uitdijen was. Die ontdekking vormde het fundament voor de theorie van de oerknal, waarmee alles begon.

Hubble verrichtte zijn pioniersonderzoek in de jaren twintig, toen de nabijgelegen prille stad Los Angeles de duisternis van de nachtelijke hemel nog niet verpestte. De enige manier om op Mount Wilson te komen was naar boven klauteren over een smal pad van veertien kilometer lang - of een pakezel nemen in Pasadena.

Tegenwoordig kunnen bezoekers naar boven rijden, maar oudgedienden denken graag terug aan de barre gloriedagen, toen het pad zo smal was en zoveel haarspeldbochten had, dat een telescoop geen onderdelen had van langer dan 2,4 meter. Dat was de maximale lengte die een ezel kon dragen zonder te blijven haken of naar beneden te storten.

Ook nu nog heeft de aangelegde weg vlijmscherpe bochten. Ook de grote telescopen op Mount Wilson werken nog steeds, maar ze worden niet meer tot de voorhoede van de eenentwintigste-eeuwse astronomie gerekend. Andere telescopen op de berg doen het vooruitstrevende onderzoek.

"Het is niet de eerste plaats waar je aan denkt bij de astronomie die nu van tel is, het onderzoek naar de oorsprong van het heelal", zegt astronoom George Preston, die in de jaren vijftig voor het eerst naar de berg kwam. Maar hij voegt eraan toe: "Er bestaat een enorme loyaliteit voor de plek."

Einsteins blunder

Stephen Maran, astronoom en woordvoerder van de American Astronomical Society, gaat zelfs nog verder. "Het is een van de bedevaartsoorden van de moderne astronomie." Op de bergtop staan moderne instrumenten naast historische telescopen die al in 1904 functioneerden. De grootste optische telescoop, een prachtstuk uit 1917 met een spiegel van 254 centimeter gemaakt uit glas van groene wijnflessen is uitgerust met 'adaptieve optica' om de storende effecten van de aardse atmosfeer te reduceren.

Einstein bezocht het bedevaartsoord tijdens de hoogtijdagen, zoals blijkt uit zwartwitfoto's uit die tijd. Uit zijn algemene relativiteitstheorie bleek dat het heelal moest uitdijen of inkrimpen, maar in ieder geval niet statisch kon zijn. Hij vond die voorspelling eerst zo bizar dat hij zijn theorie aanpaste om het probleem te vermijden.

Toen hij echter hoorde over Hubbles ontdekkingen op Mount Wilson, zag hij in dat het geknoei met zijn theorie "de grootste blunder van mijn leven" was. De ruwe, onbehouwen uitstraling van het observatorium vormt een deel van zijn charme, die nu nog steeds voelbaar is. Er staan een paar computerschermen in de koepel van de grote telescoop, maar ook houten bureaus en stoelen en andere apparatuur, zoals een periscoopachtig ding waarmee de telescoop wordt bestuurd en dat eruit ziet alsof het er al staat sinds de jaren twintig. In tegenstelling tot de glimmende oppervlakken en de naadloze constructie van een modern observatorium, lijkt de grootste telescoop meer op het interieur van een oorlogsschip uit de Eerste Wereldoorlog. De koepel van de telescoop zit aan elkaar gelast met klinknagels ter grootte van een walnoot en de metalen wielen waarmee het bovenste gedeelte wordt bewogen, lijken sterk genoeg voor een goederenwagon.

Mount Wilson ligt nog steeds op de goede locatie, hoog boven een glooiende vlakte, de reden waarom wetenschappers hier naar toe trokken. De luchtstroom vanaf de oceaan is meestal kalm, waardoor het schitteren van de sterren door de atmosfeer minder is. Hoe minder de sterren fonkelen, des te beter de beelden die door de telescoop worden geleverd.

De bergtop ligt boven de smog van Los Angeles, maar de lichten van de stad mengen zich met de observaties waarvoor een donkere hemel nodig is. De naar Hubble genoemde Hubble Space Telescope van de Nasa die in een baan om de aarde draait en zoekt naar aanwijzingen voor het ontstaan van het heelal, heeft niet te kampen met dat probleem van atmosferische storingen. Maar hoewel die ruimtelijke Hubble en de moderne observatoria op aarde baanbrekende wetenschappelijke ontdekkingen hebben gedaan, zitten de astronomen gevangen achter hun computerscherm en ver weg van hun telescopen, die hun beelden via camera doorsturen.

Die ontwikkeling heeft ook nadelen, zegt Maran: "We vergroten onze kennis van het heelal, maar verliezen de romantiek van de astronomie." Die romantiek is volop aanwezig in de grootste telescopen op Mount Wilson. De zonnetelescoop, de grote telescoop uit 1917 en een telescoop van 152 centimeter zijn alledrie bijna de hele twintigste eeuw in werking geweest. Astronomen die ze willen gebruiken, moeten naar de berg gaan en direct met de telescopen werken.

"Het feit dat zoveel belangrijke ontdekkingen zijn gedaan op deze berg verleent mensen die hier nu werken het besef dat ze deel uitmaken van een traditie", zegt Preston. "Daardoor krijgen ze een goed gevoel over zichzelf en het werk dat ze doen. Ze hebben er alle vertrouwen in dat het werk na hen zal verder gaan, zodat ze een blijvende bijdrage leveren."

Er gebeurt nog steeds onderzoek in het Mount Wilson Observatory, dat eigendom is van het Carnegie Institute in Washington en wordt geleid door het Mount Wilson Institute met steun van de National Science Foundation en de Nasa. Tijdens het weekend is het open voor het publiek, als de weersomstandigheden het tenminste toelaten.

Meer informatie op www.mtwilson.edu/

Astronomie

'We vergroten onze kennis van het heelal, maar verliezen de romantiek van de astronomie'

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234