Vrijdag 18/10/2019

Een Antwerpse bouwput vol vraagtekens

De lijken in de kast van de failliete Optima Bank verspreiden hun kwalijke geur tot in Antwerpen. Zo is er bij de bouw van de prestigieuze Lins Tower sprake van duistere transacties en een schepencollege dat verregaande belangenvermenging wordt verweten. Perceptie of een clash der titanen?

Woensdag 16 maart jongstleden. Het is Antwerp Day op de internationale vastgoedbeurs MIPIM Cannes. Een delegatie van de stad en de vastgoedwereld stelt er in de Blue Gate Antwerp-lounge een aantal stadsvernieuwingsprojecten voor. Schepen van Ruimtelijke Ordening Rob Van de Velde (N-VA) en diens collega van economie Philip Heylen (CD&V) zijn in hun nopjes. De aanwezigheid van de stad in Cannes is meer dan symbolisch. Na een afwezigheid van een tiental jaar is Antwerpen sinds 2014 opnieuw vertegenwoordigd op MIPIM.

De stad heeft daarvoor de vzw Antwerp Headquarters opgericht, een samenwerking tussen het bestuur en private partners. Onder die partners tal van voorname projectontwikkelaars en bouwgroepen. Vastgoed, Cannes, politici: het is al eerder een gevaarlijke cocktail gebleken.

Met die ontwikkelaars en vastgoedpromotoren bakt de stad zoete broodjes. Te zoet, volgens de oppositie. En schepen Rob Van de Velde heet in dit verband de ideale bakker te zijn. Zijn deur staat wagenwijd open voor vastgoedbaronnen wier dromen hij verwezenlijkt. Hij knipte de toenmalige stadsbouwmeester Kristiaan Borret de vleugels en doekte in één adem het autonome stadsontwikkelingsbedrijf AG STAN op. In de plaats kwam "oldskool stedenbouw, overgoten met een saus van politiek", laat Borret fijntjes optekenen.

Land Invest

De discussie is niet vers, maar laait sinds de val van de Optima Bank uit Gent in alle hevigheid op. Het faillissement van de bank heeft tal van gevolgen, niet in het minst voor de hele Optima Groep die ook een vastgoedpoot, Optima Global Estate (OGE), heeft. OGE is sindsdien aan het spartelen om boven water te blijven, en zocht zelfs z'n heil in een gerechtelijke bescherming tegen zijn schuldeisers.

Dat alles is ook fysiek zichtbaar in Antwerpen. Aan de Antwerpse Tunnelplaats moet binnen afzienbare tijd de Lins Tower verrijzen, een woontoren van 44 meter hoog die, als hij eenmaal klaar is, een nieuw landmark voor de stad zal worden. Eigenaar van die site is Land Invest, een bouwpromotor van de Nederlanders Paul en diens zoon Marc Schaling. Een van de partners van het project was Optima, dat als makelaar optrad. En sinds het zinken van de bank is het wrakhout ook aangespoeld in Antwerpen, nadat eerder al Gent zwaar in de brokken mocht delen. De Gentse burgemeester Daniël Termont (sp.a) moet zich nu al weken verantwoorden voor een heuse Op-tima-commissie, die zijn band met de omstreden zakenman Jeroen Piqueur tegen het licht houdt.

Al lijkt de verontwaardiging wat selectief. Toen bleek dat verscheidene projectontwikkelaars een eetfestijn van de Gentse Open Vld'er Geert Versnick financierden, riep de lokale N-VA om ontslag. Versnick is bij de provincie namelijk gedeputeerde voor Ruimtelijke Planning en beslist zo mee over bouwvergunningen en verkavelingsaanvragen.

Wanneer de kiescampagne van de Antwerpse toenmalige N-VA-schepen voor Ruimtelijke Ordening Ludo Van Campenhout mede gefinancierd wordt door diezelfde projectontwikkelaars, blijft het dan weer heel stil.

Dubieuze doorverkoop

Sinds Jeroen Piqueur in een interview met De Morgen aangaf dat hij - naast Termont - ook al Bart De Wever op visite heeft gehad, is het hek nu ook in Antwerpen helemaal van de dam. Dat Joeri Dillen, de vorige kabinetschef van Bart De Wever, in een vorig leven projectmanager was bij Land Invest, doet diverse lichten op oranje springen.

De voorgeschiedenis van de bewuste Lins Tower doet dan ook geen goed aan de beeldvorming. Land Invest verwierf de site, waar de Renault-garage was gehuisvest, via de omstreden zakenman Maurice De Velder (Think Media). Hij en zijn zakenpartner Tom De Wilde kochten de site van Renault Frankrijk op 21 december 2012 voor 5,82 miljoen euro. Nog diezelfde dag verkocht het duo de site door aan Land Invest, voor 9 miljoen euro. Die winst van ruim 3 miljoen euro, en de doorverkoop op dezelfde dag, deed wenkbrauwen fronsen. Nieuwssite Apache diepte de notariële akte van die transactie voor het eerst op.

Wanneer het schepencollege een tijdje later een bouwvergunning aflevert, tegen de adviezen van de ambtenaren in, wordt het bestuur vriendjespolitiek verweten. Het een-tweetje tussen Land Invest en De Velder, gevolgd door de herbestemming van de site, is te voor de hand liggend, roept Joris Giebens van Groen. "Dat project slaat als een tang op een varken in zijn ruimtelijke context. Bij de adviezen stonden alle lichten op rood, en toch gunt men dit dossier aan Land Invest." Voor Giebens is dit duidelijk plat dienstbetoon.

Niet onbelangrijk in de discussie is te weten dat de eigenaars van Land Invest in hun thuisland geen beste reputatie hebben opgebouwd. Paul Schaling is een voormalige topfiscalist die betrokken raakte in een aantal boekhoudschandaaltjes.

Ook het Waalse pensioenfonds Ogeo Fund is aandeelhouder van Land Invest. Ogeo is onderdeel van de intercommunale Tecteo, geleid door Stéphane Moreau (PS). Voorts zetelden in de raad van bestuur voormalig sp.a-kopstuk Luc Van den Bossche en liberaal zwaargewicht Geert Versnick. Dat duo was ook bestuurder bij Optima Groep. Een stevig politiek netwerk, heet dat.

Na het faillissement van Optima Bank kwam aan het licht dat de banden tussen Land Invest en Optima ook financieel sterk verstrengeld waren. Curator Hans De Meyer, die het faillissement afhandelt: "De bank Optima heeft verschillende kredieten opvraagbaar aan Land Invest en de daaraan verbonden vennootschappen. Het gaat om zowat 90 procent van de openstaande kredietportefeuille." Grofweg zo'n 10 miljoen euro, klinkt het.

Minstens zo interessant is dat bij Land Invest ook Eric Van der Paal betrokken is. De familie Van der Paal stond mee aan de wieg van de Volksunie en zou naar verluidt ook geldschieter zijn van het Vlaams Belang en de N-VA. Een opmerkelijke cocktail van verstrengelingen, die minstens vragen oproepen over vermeende belangenvermenging.

Heeft Land Invest via zijn netwerk met andere woorden een voet tussen de deur op het Antwerpse Schoon Verdiep? Voor de oppositie is dat zo helder als het water in de Schelde. Maar de aantijgingen omzetten in hard bewijs, is tot nog toe niet gelukt.

"En dat zal ook niet lukken", zegt een ambtenaar. "Er is veel rook, maar daarom is er nog geen vuur."

Dat Land Invest de Renault-site kocht van Maurice De Velder is volgens verscheidene bronnen helemaal niet zo opzienbarend. "Land Invest bracht dat dossier al in het voorjaar van 2012 op de tafel van de raad van bestuur. Die hapte niet onmiddellijk toe, omdat er toen nog te veel onduidelijkheid was over de prijs voor de sanering van de gronden, het was immers een voormalige garage. Als dat risico kon worden afgedekt, kon het wel. De Velder was bereid om dat risico te nemen, en de verkoop was onder die voorwaarden opgesteld."

De saneringskosten werden op 800.000 euro berekend, een som die ten laste kwam van De Velder. Er moest ook nog asbest geruimd worden, met als eindresultaat dat van de winst van ruim 3 miljoen euro, Maurice De Velder en zijn partner er nog zo'n 1,2 miljoen euro aan overhielden. Nog altijd een mooi bedrag, maar op een totaalproject van ettelijke tientallen miljoenen euro's peanuts.

Financieel directeur van Land Invest, Richard Schaap, bleek ondanks verwoede pogingen en herhaalde beloftes niet beschikbaar voor onze vragen.

Hoe meer stenen, hoe beter

Dat er op de site, tegen alle adviezen in, alsnog een toren mag komen, is wel opzienbarend. Het initiële ruimtelijke uitvoeringsplan liet dat aanvankelijk niet toe, en ook de 'hoogbouwnota' van de stad counterde een dergelijke toren. Hierbij moet wel aangestipt worden dat de Lins Tower elk juridisch bezwaar heeft doorstaan, tot en met de Raad voor Vergunningsbetwistingen.

"De regels worden aangepast op maat van de ontwikkelaar", klaagt Groen-gemeenteraadslid Joris Giebens, die de verwevenheid tussen Land Invest, het schepencollege en Optima graag uitgeklaard ziet.

Optima betekende als makelaar nochtans niet veel in Antwerpen. Ze heeft amper 5 procent van de totale woningmarkt in haar portfolio steken. Land Invest is dan weer wel aan een enorme sprong bezig. Naast de befaamde Lins Tower, nam ze ook vier van de zes woontorens aan het Kattendijkdok op het Eilandje over. Toen de eerste eigenaar zijn financiering niet rond kreeg, sprong Land Invest - dat met het Luikse pensioenfonds Ogeo blijkbaar een gretige geldschieter achter zich heeft - in dat gat.

De groep haalde intussen ook de renovatie van de Slachthuissite binnen. En het aast, via dochterbedrijf Immpact, op andere projecten als Park Oost en Tivoli.

"Ach, Land Invest", glimlacht Philippe Janssens. De éminence grise van de Belgische vastgoedmarkt volgt met adviesbureau Stadim al meer dan dertig jaar het hele vastgoedgebeuren in binnen- en buitenland. "Het is een zeer commercieel denkend bedrijf. Maar verder zie ik geen verschil met de andere spelers in de markt. Ze lopen allemaal de deur plat van de lokale besturen. Dat is in andere steden niet anders."

Janssens schat dat vandaag zowat 75 procent van de Belgische nieuwbouwmarkt volledig in handen is van projectontwikkelaars. Ze azen op de mooiste stukken, en zijn bereid daar ver in te gaan. "Ze produceren aan de lopende band stenen. Zij redeneren: hoe meer stenen, hoe meer rendement."

Sommige ontwikkelaars zeggen off the record dat er sprake is van een heuse wedloop op de Antwerpse vastgoedmarkt. "Als dan ook nog eens de plannen worden gewijzigd, gaat men helemaal loos. Rob Van de Velde mag gerust zijn beleidsvisie hebben, en realiseren. Maar het zou het allemaal transparanter maken indien de juiste weg wordt gevolgd: eerst de stedenbouwkundige aanpassingen doen, en niet achteraf."

Rob Van de Velde hoort het allemaal ontspannen aan. "Ik ken de verhalen, maar ik daag iedereen uit om met feiten te komen. Het enige wat men mij kan verwijten, is mijn dadendrang."

Volgens de belaagde schepen speelt hier een cultuurclash. "Toen dit schepencollege eraan begon, bleek er een enorm tekort te zijn opgebouwd aan voorzieningen, in functie van de verwachte bevolkingsgroei. Ook op het vlak van gemeenschapsvoorzieningen zoals kinderopvang en scholen. Er was bovendien geen geld voor voorzien. We hebben daarom privéprojectontwikkelaars stedenbouwkundige ontwikkelingskosten opgelegd.

"Zo zijn we begonnen aan een inhaaloperatie en zijn al veel van de tekorten teruggedrongen of weggewerkt. In 3,5 jaar hebben we zo 30 miljoen euro opgehaald via stedenbouwkundige lasten om de stad qua infrastructuur, groen en dienstverlening te verbeteren. Hoezo belangenvermenging? Dit bestuur brengt de stad net geld op."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234