Maandag 05/12/2022

Een ambigu individu

Het Duitse weekblad Der Spiegel belegde enkele jaren geleden een expeditie naar een vermeend wrak van Christoffel Columbus. Twee journalisten van het blad hebben aan de expeditie een biografie gekoppeld. Ze synthetiseren de verschillende visies op de ontdekkingsreiziger: held én massamoordenaar, leugenaar én idealist, geld(goud)wolf én begenadigd zeeman, lamentabel leider met doorgaans de juiste instincten maar de verkeerde beslissingen.

Klaus Brinkbäumer & Clemens Höges

De laatste reis van Columbus. Opkomst en ondergang van de grootste ontdekkingsreiziger

Oorspronkelijke titel: Die letzte Reise. Der Fall Christoph Columbus

Manteau/Ambo, Antwerpen/Amsterdam, 352 p., 22,50 euro.

Het wekt bij de leek verwondering dat van Columbus' vier beroemde reizen over de oceaan geen schip en zelfs geen wrak is teruggevonden. Toen in de late jaren 1990 verschillende bronnen beweerden dat zij voor de kust van Panama de restanten van de Vizcaína hadden aangetroffen, een van de schepen waarmee Columbus zijn ultieme, grotendeels faliekante expeditie had aangevat, achtte Der Spiegel de tijd rijp voor een eigen onderzoek, dat overigens geen uitsluitsel bood. De dateringen van stukjes hout zijn niet eensluidend - één expert plaatst het schip in de juiste periode, een andere enkele tientallen jaren later - en de Panamese overheid vertraagt pogingen om het wrak grondig te onderzoeken.

In De laatste reis van Columbus. Opkomst en ondergang van de grootste ontdekkingsreiziger verhalen Klaus Brinkbäumer en Clemens Höges smakelijk over de claims op de ontdekking van het wrak. Er waren namelijk drie claimanten tegelijk. De zoon van de eerste had een lokale schone zwanger gemaakt. Vader vond dat zijn zoon met haar moest trouwen of anders het ouderlijk dak verlaten. De zoon liep boos van zijn vader weg en ging bij de grootste concurrent van pa diens geheime ontdekking uitbazuinen. De tweede ontkent dit natuurlijk. En diens vroegere zakenpartnerin eist nu ook de ontdekking op.

Na die tragikomische beschrijvingen van de niet meer te ontwarren ontdekkingsgeschiedenis van het niet-geïdentificeerde wrak, wagen de auteurs zich aan een verder, nog minder betrouwbaar onderwerp. Columbus heeft namelijk nogal wat moeite gedaan om zijn verleden in waas te hullen. Wat zijn motivatie daarbij was, is niet helemaal duidelijk. Hij wou allicht zijn Italiaanse origine minimaliseren (hij vertikte het bijvoorbeeld om Italiaans te spreken), zijn relatief lage afkomst verdoezelen, schuldeisers uit zijn geboortegebied om de tuin leiden. Misschien was hij van joodse afkomst, wat bij zijn latere broodheren- en vrouwen aan het Spaanse hof niet zou worden geapprecieerd. Columbus loog niet alleen over zijn herkomst. Hij loog ook systematisch over zijn reizen, over de precieze route die hij volgde, over de rijkdommen die hij aantrof en persoonlijk verwierf. Hij werd al gauw steenrijk, maar uit zijn briefwisseling met het Spaanse koningshuis zou je het tegenovergestelde afleiden, dat hij constant moest bedelen om rond te komen (mettertijd verspeelde hij zijn fortuin en hij stierf, gedeeltelijk uit koppigheid, omdat hij een voorstel van de Spaanse kroon, dat hem enkele titels en percenten zou ontnemen, naast zich neerlegde, onbemiddeld). Na verloop van tijd moet hij zelf beseft hebben dat hij geen alternatieve route naar India had ontdekt, maar een onbekend continent, maar hij bleef halsstarrig zijn oorspronkelijke versie van de feiten trouw: een korte weg naar Azië, in een wereld die uit meer land dan water bestaat. Zelfs na zijn dood bleef hij voor verwarring zorgen: het is onduidelijk waar zijn stoffelijke resten zijn beland.

In het begin suggereren de auteurs dat ze met nieuw materiaal zullen kunnen uitpakken maar op dat niveau beloven ze meer dan ze leveren. Ze slagen er wel in de verschillende facetten van de ontdekkingsreiziger op een aannemelijke manier te lijmen. Ze citeren biografen en specialisten die Columbus als een held beschouwen, overwegend Noord-Amerikanen, en anderen die hem als aanstichter van de genocide onder indianen verafschuwen, vooral Spaanstaligen. De auteurs doen de beide versies recht. Ze noemen hem de beste zeeman van zijn generatie. Hij werkte monomaan aan de realisatie van zijn droom, eerst lange jaren in Portugal, vervolgens ook weer jaren door te lobbyen aan het Spaanse hof.

Maar zodra hij die droom realiseerde, in 1492, opvallend gelijktijdig met de overwinning op de Moren overigens, haalden zijn kwalijke kanten de bovenhand. Columbus had een ego dat in onze tijd niet zou hebben misstaan, hij wist zichzelf te beladen met titels en percenten, op de eilanden die hij 'ontdekte' liet hij mensen roven en doden, tot slaaf maken, vaak onder humanitair voorwendsel (hij zou hen beschermen tegen vermeende kannibalen), hij beloog de lokale bevolking zonder verpinken, zijn 'christelijke' bemanning dwong lokale vrouwen in concubinaat, en wanneer de indianen het aandurfden zich te verzetten, werden ze afgemaakt. Zijn bemanning en hij zelf waren tegelijk ontzettend slechte overlevers. Terwijl de papaja's , kokosnoten en bananen volrijp aan de bomen of struiken hingen en de vissen tussen hun benen zwommen, vergingen bemanningsleden van honger, omdat de voorraden gedroogde vis uit Spanje vertraging opliepen... De Spanjaarden waren voortdurend van de uitgebuite indianen afhankelijk voor hun overleving. De indianen moesten brood brengen, vis en groente, en liefst goedkoop.

Er wordt al lang gespeculeerd over een joods element in Columbus. Echt bewijs is er niet, en de man deed zich voor als voorbeeldig christen, maar meer dan gewoonlijk, en met meer vuur dan gebruikelijk, verwees hij naar Koning David en figuren uit het Oud Testament. Zijn eerste transatlantische expeditie vertrok exact op de dag dat joden in Spanje op straffe van de dood verplicht werden zich te bekeren. Misschien, en opnieuw is dit speculatie zonder enig bewijs, dacht het Spaanse koningshuis eraan de onwillige joden te versassen naar een ver land, en was Columbus, al dan niet bewust, een onderdeel van dit plan.

Of hij de grootste ontdekkingsreiziger is, valt te betwijfelen (al boekte hij, achteraf beschouwd, het spectaculairste resultaat). In zijn eigen geschriften komt hij nooit tot leven en in dit boek, met al zijn evenwicht, al evenmin. Maar dit boek toont wel ampel reden waarom hij zo lang zo fascinerend is gebleven.

Rudi Rotthier

Columbus heeft nogal wat moeite gedaan om zijn verleden in waas te hullen

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234