Dinsdag 10/12/2019

Een alfabet vol nieuwe letters

Het leek het zoveelste onehitwonder. Een groep die met één single even de aandacht van het grote publiek zou trekken, om nadien weer vlug haar plaats in de periferie van de popmuziek op te zoeken en daar langzaam dood te bloeden. Dertien jaar verder is 'Creep' wel nog steeds de grootste hit van Radiohead, maar intussen is het genoegzaam bekend dat die ene hit niet meer dan een boom was waarachter een groots, mysterieus spookbos schuilging. De belangrijkste groep van de voorbije twintig jaar is morgen de hoofdact op Pukkelpop. DOOR BART STEENHAUT

Coldplay, Muse, Placebo, Travis, Doves, Elbow en zelfs TV On The Radio: stuk voor stuk groepen die vandaag gegarandeerd heel anders zouden klinken mochten ze geen cd's van Radiohead in de platenkast hebben gehad. De impact die het Oxfordse vijftal op de hedendaagse rock heeft gehad, valt dus sowieso al niet te overschatten.

Maar pas wanneer je merkt hoe uiteenlopend de artiesten zijn die intussen werk van Radiohead op het repertoire hebben staan, wordt duidelijk hoever de invloed van Thom Yorke en diens metgezellen zich intussen uitstrekt. Van jazz (Jamie Cullum, Brad Mehldau), klassiek (pianist Christopher O'Riley) over techno (Moby) en reggae (zowel Sly & Robbie als Horace Andy verlenen hun medewerking aan een tribute-cd die over een paar weken verschijnt) tot metal (Anthrax) en een resem popsterren (KT Tunstall, Damien Rice, Alanis Morissette, Red Hot Chili Peppers): allemaal erkennen ze dat Radiohead een groep is die met geen enkele andere te vergelijken valt.

Precies daarin schuilt de verklaring voor de vaststelling dat Radiohead bij collega-muzikanten een haast grenzeloos respect geniet: het is een groep die de geijkte regels van de popmuziek naast zich neerlegt. Mag een single maximaal 4 minuten duren? Dan brengt Radiohead 'Paranoid Android' uit, een song die niet alleen op dubbele lengte afklokt, maar bovendien tien richtingen tegelijk uitholt. Is het commercieel verstandig om een groepsfoto op platenhoezen te zetten? Ook dat vertikt de groep. Mag je pas toeren wanneer je een plaat te promoten hebt? Radiohead staat morgen op Pukkelpop terwijl nieuw materiaal ten vroegste voor begin 2007 is voorzien. Moet elke cd per definitie vergezeld gaan van een aantal singles om de aandacht van het grote publiek gaande te houden? Uit Kid A werd niet één nummer op klein formaat uitgebracht en toch haalde de cd zelf - de ontoegankelijkste in hun discografie overigens - moeiteloos de eerste plaats in de Amerikaanse hitparade. Radiohead bewijst kortom dat de enige regel die ertoe doet, degene is die stelt dat er geen regels zijn.

Die zin voor avontuur en experiment is er niet altijd geweest. Pablo Honey was al bij al een zeer wisselvallig debuut dat middenin de britpoprage verscheen en de plaat kleurde - het grillige gitaarspel van 'Creep' daargelaten - nog netjes binnen de lijntjes. In het beste geval bood de groep een Europees tegengewicht voor de Amerikaanse grunge. Billy Corgan, als zanger van Smashing Pumpkins een van de grootste sterren die de grunge heeft voortgebracht, verklaarde later dat hij zijn groep opdoekte in het besef dat ze nooit aan Radiohead zou kunnen tippen.

Het genie van de groep kwam pas aan de oppervlakte met The Bends, een ronduit sublieme cd waarop de groep schijnbaar achteloos een dozijn perfecte popnummers presenteert en het griezelig hoge niveau een dikke drie kwartier wordt aangehouden. De internationale pers bestempelt de cd als een instant classic en er worden liefst acht singles uit getrokken. 'High and Dry', 'Fake Plastic Trees' en 'Street Spirit (Fade Out)' illustreren stuk voor stuk dat de groep de kunst beheerst om klassieke ballads te componeren, terwijl de titelsong aangeeft dat er toch een echte rockgroep aan het werk is.

De echte aardverschuiving komt er evenwel pas met OK Computer, zonder concurrentie een van cruciaalste platen in de popmuziek. De lezers van het Britse blad Q verkozen de cd vorig jaar nog tot de beste cd in de geschiedenis van de popmuziek, voor The Beatles, The Stones, U2 en Oasis.

De groep wijst Pink Floyd, Can en de Pixies als inspiratiebronnen aan, maar slaagt er tegelijk in om met het alfabet van de popmuziek een compleet nieuwe taal te ontwikkelen. Op OK Computer schrijft Radiohead weliswaar nog steeds popsongs, maar het vijftal laat de platgetreden paden links liggen en experimenteert voor het eerst met een nieuw geluid.

"Het is een popgroep die klassieke muziek speelt", stelt Steven Kolacny, zelf een notoire fan die met Scala eerder al 'Creep', 'Exit Music (For a Film)' en 'Everything in It's Right Place' heeft gecoverd. "Radiohead ontwikkelt een klankidioom waarin technisch vernuft en emotie samengaan. Wat ik er vooral aan bewonder, is de compromisloze houding die de groepsleden zichzelf hebben aangemeten. Ze zijn consequent eigenzinnig, verenigen in hun muziek het oude met het nieuwe en blijven consequent onvoorspelbaar. Als ik Radiohead hoor, besef ik wat voor een kleine muzikant ik zelf maar ben."

Ook het respect van de Amerikaanse superster Dave Matthews is zogoed als grenzeloos. "Telkens ik een van hun platen draai, voel ik me Salieri, terwijl zij Mozart zijn. Radiohead is zonder enige twijfel de belangrijkste band in de recente geschiedenis." Chris Martin, als aanvoerder van Coldplay intussen een van de grootste popsterren ter wereld, voelt zich wat ongemakkelijk wanneer de groep ter sprake komt. "Toen ik OK Computer hoorde, was ik er vast van overtuigd dat ik zelf ook muzikant wilde worden. En ik heb nog steeds de ambitie om zelf een cd op te nemen die even briljant is. Alleen: na drie platen besef ik pas hoe hoog ik de lat voor mezelf heb gelegd."

Loopt Radiohead op OK Computer al in een boogje om de gebruikelijke rockclichés heen, dan gaan ze daar nog een stapje verder in met Kid A, een plaat waarmee ze zowel bij aanhangers als tegenstanders hoge ogen gooien.

De plaat is een muzikale reis waarbij elk nummer nauwelijks verwantschap vertoont met de song ervoor of erna. Alsof ze een muzikale terra incognita betreden en elke nieuwe ontdekking meteen vertalen tot een soort muziek dat nergens anders mee te vergelijken valt. Techno, jazz, hiphop, progressieve rock en hedendaags klassiek worden tot Iets Nieuws gesmeed. Iets wat zodanig afweek van wat de groep voordien had gedaan dat de uitdrukking 'een Kid A doen' in de rockjournalistiek intussen een ingeburgerde uitdrukking is geworden. Het wil zoveel zeggen als: na een groot verkoopsucces een cd uitbrengen die zo grillig is dat het haast lijkt alsof je harakiri op je carrière pleegt.

De reden voor die ommezwaai lag volgens Thom Yorke voor de hand. "Dankzij het succes van OK Computer waren we een van de grootste groepen ter wereld geworden, maar zelf vonden we onze populariteit ronduit verschrikkelijk. Kid A was een bewuste zet om het massapubliek weer van Radiohead te vervreemden. We wilden onze muziek in een nieuwe richting duwen, ze naar plaatsen brengen waar ze nooit eerder was geweest."

Niet iedereen binnen de groep was het overigens eens met die theorie. Gitarist Ed O'Brien wilde na OK Computer bijvoorbeeld nog het liefst van al een plaat maken vol melodieuze popsongs van drie minuten, zodat niemand hen ooit nog als een progrockgroep zou bestempelen. In plaats daarvan werd Kid A het soort plaat waarop John Coltrane, Autechre en Aphex Twin de handen in elkaar sloegen. Nummers als 'The National Anthem' en 'Idiotheque' kiezen voor de vrije vorm, wijken af van de conventionele songstructuur die bepaalt dat elke strofe moet worden opgevolgd door een refrein. Het zijn sobere, uitgebeende, vaak minimalistische stukken muziek waarbij ruis, blieps en door elkaar geklutste ritmes de toon zetten.

Op het desolaat klinkende Amnesiac - gelijktijdig opgenomen met Kid A overigens - tast Radiohead de grenzen van zijn mogelijkheden verder af. "Het mooie aan de groep", zegt Elbowzanger Guy Garvey, "is dat Radiohead de popmuziek van binnenuit heeft veranderd. Rock was compleet verziekt en de band is erbinnenin geklommen om daar, onder de etterende wonde, een tegengif toe te dienen."

Op Hail to the Thief, tot nog toe de laatste Radiohead-cd, profileert Thom Yorke zich als een man die bezorgd is om het milieu en zich afzet tegen het Amerikaanse imperialisme en dat van president Bush in het bijzonder. Niet dat dat er vingerdik bovenop ligt, want de teksten van de zanger zijn als steeds even mysterieus als impressionistisch. Maar Yorke, qua looks en attitude zowat de definitie van een antister, engageert zich ook naast het podium. Hij doet benefieten voor Amnesty, zet zich in voor de Drop The Dept Campagne en steunt acties voor de bevrijding van Tibet.

Al ziet hij zich naar eigen zeggen niet als Bono met presidenten praten. "Het verschil tussen Bono en mij is dat het hem geen moeite kost om de vijand op te vrijen als hij daarmee zijn doel kan bereiken. Ik kan dat niet. Het zou wellicht een kwestie van tijd zijn voor ik zo'n politicus een mep op zijn muil zou verkopen", zei Yorke daar vorig jaar nog over in een interview.

Ook zijn vorige maand verschenen soloplaat The Eraser staat bol van Yorkes bekommernissen om ecologische catastrofes. Hij toert niet solo, maar het valt niet uit te sluiten dat Radiohead morgen wel nummers uit zijn solodebuut zal 'coveren'.

Dat brengt ons bij het hier en nu. Radiohead is op dit moment de grootste groep ter wereld zonder platencontract. En ook al maakt de groep momenteel opnames voor een volgend jaar te verschijnen nieuwe cd, toch ziet Thom Yorke de bagage die de band inmiddels met zich meesleept als een hinderpaal voor de creativiteit. "Er zijn nog een boel dromen die we zouden willen verwezenlijken, muzikale richtingen die we nog zouden willen verkennen", vertelde hij zopas nog aan het Franse tijdschrift Les Inrockuptibles. "Alleen: het feit dat we Radiohead zijn is onze grootste hinderpaal. Dat is iets waar we niet aan kunnen ontsnappen."

Of die plaat er echt komt en hoe die zal klinken, is voorlopig dus voor iedereen - Radiohead inbegrepen - één groot vraagteken. Verwacht het onverwachte.

Radiohead sluit morgen om middernacht de eerste dag van Pukkelpop af

De uitdrukking 'een Kid A doen' is in de rockjournalistiek een ingeburgerde uitdrukking geworden: na een commercieel succes met een nieuwe cd harakiri op je carrière plegen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234