Zaterdag 16/10/2021

'Een advocaat is een vakman. Geen gewetensonderzoeker'

Het is een huizenhoog cliché, maar elke advocaat blijft het huldigen. Iedereen heeft het recht op verdediging. Kinderverkrachters, partnerdoders, dolle schutters, zelfs massamoordenaars als Anders Breivik. Elke gek met een geweer verdient in hun ogen een uitleg. "Een stroming in de biogenetica gaat ervan uit dat mensen slecht geboren worden", zegt Pol Vandemeulebroucke, advocaat van Hans van Themsche. "Maar dat staat haaks op de advocatuur. Wij proberen altijd de vinger te leggen op waar het is misgegaan, wat iemand gemaakt heeft tot wat hij is. Mensen krijgen daardoor soms de indruk dat wij iemands daden willen vergoelijken. Het gaat echter niet om de dader, maar om zijn daden."

Vijf strafpleiters, vijf manieren om het onverdedigbare te verdedigen.

Ronny Baudewijn:

(advocaat Marc Dutroux)

'Wees nederig'

Leer Ronny Baudewijn het begrip volkswoede niet kennen. De strafpleiter kan zich wel iets voorstellen bij hoe het moet voelen om publieksvijand nummer 1 te verdedigen. Tot vandaag, zeven jaar na het assisenproces, moet de raadsman van Marc Dutroux uitleggen waarom hij ervoor koos het onverdedigbare te verdedigen. "Omdat ik fundamenteel in het goede van de mens geloof. Niemand wordt slecht geboren. Een advocaat kan kiezen of hij een zaak al dan niet pleit, maar een echte strafpleiter zal nooit weglopen als het moeilijk wordt."

De eerste taak van een advocaat, aldus Baudewijn, bestaat erin de cliënt zijn fouten te laten inzien. "Een zekere vorm van nederigheid is toch gewenst. En ja, er zijn momenten waarop het ook voor een raadsman slikken is. Je kunt je daarop voorbereiden. Op het proces-Dutroux wisten we perfect: als de twee overlevende slachtoffers komen getuigen, zal het moeilijk worden. Maar dan worden ineens, out of the blue, de brieven voorgelezen die Sabine Dardenne in de gruwelkelder aan haar ouders schreef. Een mokerslag, dat kan ik u verzekeren."

Baudewijn stelt zich vragen bij de werkwijze zijn Noorse confrater Geir Lippestad. "Al van in het begin nam hij afstand van Breivik. Sindsdien is het fout beginnen te lopen. Elke dag een persconferentie, dat is ver voorbij het dienen van de belangen van zijn cliënt. In dit geval heb je geen psychiater nodig om te besluiten dat je cliënt gestoord is. Hij had dan misschien zijn daden wel onder controle, maar zijn inspiratie niet. Maar daarover in detail treden lijkt me te verregaand. Eén verklaring en daarna zwijgen, dat is het beste."

Jef Vermassen:

(advocaat Freddy Horion)

'Verschaf inzicht'

De tijd dat de jonge Jef Vermassen met branie vijfvoudig moordenaar Freddy Horion verdedigde, ligt intussen al lang achter hem. Vandaag neemt hij het vooral op voor de nabestaanden van vermoorde slachtoffers. Maar Vermassen blijft gefascineerd door wat iemand plots een andere richting doet uitgaan. De duw die nodig is om de grens tussen goed en slecht over te steken, de vingerknip waarmee een leven om zeep wordt geholpen.

Vermassen vindt het opmerkelijk dat de raadsman van Breivik onverholen aanstuurt op de ontoerekeningsvatbaarheid van zijn cliënt. "Het is gemakkelijk om hem als een waanzinnige voor te stellen. Precies alsof het dan ook acceptabeler is dat je zijn verdediging voert. Maar als advocaat heb je een maatschappelijke functie: je moet proberen te weten te komen wie hij is en hoe hij zo is kunnen worden."

Maar valt over dit dossier wel te pleiten? Nee, zegt Vermassen. "Maar je kunt de samenleving wel recht doen door inzicht te verschaffen in het waarom van zijn daden. Als de cliënt zich daarbij dreigt te laten gaan, zoals bij Breivik het geval is, dan moet de advocaat op de rem gaan staan. Je bent woordvoerder van je cliënt, maar niet de verdediger van zijn standpunten. Je moet altijd kaderen, geen boodschappen van hem zo maar de wereld insturen. Daar heeft niemand iets aan, zeker de slachtoffers niet."

Adam Miskovic:

(advocaat Ronald Janssen)

'Lessen voor de toekomst'

De basis voor elke verdediging, zegt de advocaat van Ronald Janssen, is een gesprek met de cliënt. "Niet eens vragen wat hem heeft bezield, maar hem gewoon laten praten. Zijn verhaal laten doen. Daarna beslis je als advocaat in eer en geweten of je met de cliënt in zee gaat." Over Janssen wil Miskovic zich in dit geval niet uitspreken. "Maar doordat ik de zaak doe, kun je conclusies trekken."

Ook Miskovic hanteert het discours van inzicht verschaffen, "nagaan hoe die gruwel is kunnen gisten in het hoofd in de hoop dat er ooit een verklaring voor komt". Dat het voor de nabestaanden een uitleg zal zijn die in het niets vervalt in vergelijking met hun leed, beseft de strafpleiter maar al te goed. "Het is bedoeld om lessen te trekken voor de toekomst. Bij de aanslagen in Oslo dacht iedereen onmiddellijk: 'Al Qaida'. Maar het gevaar bleek van binnenuit te komen, en dat kunnen we maar niet geloven."

Met de inzichten die daardoor ontstaan, moet een maatschappij aan de slag. "Door je af te vragen hoe iemand tot dergelijke gruwel in staat is, leer je ook iets over jezelf."

Walter Van Steenbrugge:

'Doe iets terug voor maatschappij'

"Een onverdedigbare zaak", zegt advocaat Walter Van Steenbrugge beslist, "die bestaat niet. Als dat het geval is, dan is het gedaan met de rechtsstaat. Iedereen is te verdedigen. Voor mij is dat even fundamenteel als water. De enige voorwaarde is dat er een klik moet zijn tussen advocaat en cliënt. Anders schort er iets aan het mandaat."

Van Steenbrugge vindt dat bij Breivik zo snel mogelijk uitsluitsel moet komen over zijn geestestoestand. "Hoe beschadigd is hij? Is in zijn jeugd iets voorgevallen waardoor hij is wie hij is? Veel mensen zullen de zoektocht naar motieven in zijn opvoeding aanstootgevend vinden. Dat is een menselijke reactie. Maar zo'n onderzoek is wel nodig om te bepalen of hij nog beschikte over zijn vrije wil toen hij op tieners bleef schieten die van het eiland aan het weg zwemmen waren."

De tijd die de advocaat nu steekt in het afleggen van ronkende verklaringen, aldus Van Steenbrugge, zou hij beter besteden aan wetenschappelijke literatuur en het raadplegen van genspecialisten en breinonderzoekers. "Zo zou ik het doen. Duiden wat is misgelopen en wetenschappelijke analyses laten doen met het oog op een therapie. De vraag is of je iemand met de psyche van Breivik nog recht kunt krijgen. Daarover een debat in de assisenzaal: dat is de enige manier om de doden nog enige zin te geven."

Iets terugdoen voor de maatschappij, daar draait het om, vindt Van Steenbrugge. "We zijn toch niet afgegleden naar het punt waarop over mensen als Breivik niet meer mag worden gediscussieerd? Want dan kunnen we hem maar beter meteen laten opknopen."

Pol Vandemeulebroucke:

(advocaat Hans Van Themsche)

'Toon geen emotie'

Emoties en advocaten: het is nooit een goed huwelijk. Laat een strafpleiter ze zien in de rechtszaal, dan is hij een bleiter. Zijn er geen, dan is hij een koele kikker. Advocaat Pol Vandemeulebroucke rekent zich zonder scrupules tot de laatste categorie. "De eerste dag bij Breivik heb ik me ook afgevraagd: 'Wie doet nu zoiets?' Maar een dag later spelen die gevoelens niet meer mee. Ook niet in mijn eigen zaken."

"Het klinkt cru, maar toen op het proces tegen Hans Van Themsche de nabestaanden van Luna (doodgeschoten peuter) en Oulematou (haar Malinese oppas) kwamen getuigen, deed mij dat niks. Als je daar als advocaat niet tegen kunt, moet je een andere job zoeken. Ik pleit er trouwens al langer voor om slachtoffers en burgerlijke partijen weg te houden uit de rechtszaal."

Van zijn geweten heeft Vandemeulebroucke geen last, beweert hij. "De mens Pol Vandemeulebroucke heeft een geweten, maar dat speelt geen rol wanneer ik als advocaat optreed." Ergo: de advocaat heeft geen geweten? "Dat is lastig. Laat het me zo zeggen: de ultieme toetssteen van het geweten is de wet. Een advocaat is een vakman. Je wordt erbij gehaald als iemand problemen heeft met het gerecht. Net zoals een loodgieter erbij wordt gehaald als de wc hapert. Dan is het niet het moment om de gewetensonderzoeker uit te hangen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234