Dinsdag 13/04/2021

interview

Edgar Reitz over 'Die andere Heimat' (****): "Een heimat hoeft geen utopie te zijn"

null Beeld kos
Beeld kos

We zochten Edgar Reitz op in zijn studio's in München, zijn hoofdkwartier van waaruit hij zijn drie decennia overspannende Heimat-reeks opzette. Aan die kroniekenserie voor televisie kleeft hij nu een werk voor het grote scherm dat zich in 1842 afspeelt, over de erudiete boerenzoon Jakob die naar Brazilië wil. Daarmee stelt hij scherp op het thema van de exodus dat ook vandaag pijnlijk actueel is.

Was u al van bij aanvang, in 1979, van plan zestig uur Heimat-kronieken bij elkaar te filmen?
"Nee, natuurlijk niet. Zoiets kan je niet zo lang op voorhand bedenken. Het project heeft zich altijd opnieuw vernieuwd en verder ontwikkeld. Er kwamen altijd weer nieuwe impulsen om verder te vertellen. Ik bemerkte al tijdens de eerste reeks die zestien uur lang duurde dat we eigenlijk het principe van de oneindige vertelling volgden. Dat bracht me ertoe een vertelmethode te ontwikkelen waardoor de kijker toch altijd geïnteresseerd blijft, ook al is de stof voor het verhaal oneindig.

In de traditionele dramaturgie forceert de schrijver dramatische conflicten. Er wordt spanning opgebouwd voor de kijker die naar een oplossing verlangt. En zodra die oplossing er komt, ontstaat al heel snel een einde. Dan kan je niet verder vertellen. Daarom vond ik het belangrijk een nieuwe dramaturgische vorm uit te vinden die telkens weer de interesse van de toeschouwer mobiliseert zonder dat er dramatische conflicten ontstaan.

Ik speel met andere woorden de tragedie nooit zover uit dat er een einde kan ontstaan. Zelfs als een hoofdfiguur aan zijn einde komt, zijn er nevenfiguren die op de voorgrond kunnen treden. Er vallen aardig wat doden in mijn films." (lacht)

Hoe kwam je op het idee om een prequel te maken, zoals Hollywood dat nu aan de lopende band doet?
"Dat is een irritante vergelijking. 'Die Andere Heimat' speelt zich honderd jaar voor het begin van de 'Die Heimat' af. De tijd ertussen is zo groot dat het één niet in het andere kan overlopen. Ik liep met het idee voor dit verhaal dertig jaar geleden al rond, maar ik vond dit niets voor televisie. Het was niet anders denkbaar dan voor het grote scherm omdat het gaat over de verhouding mens-landschap.

Ik heb gewacht tot ik de gelegenheid kon benutten, ook om het gefinancierd te krijgen. Dat is nu pas gelukt. Het is een op zich staande film, los van de televisiereeks, maar toch is er een verband. Het dorp is opnieuw het fictieve Schabbach omdat het mij meer vrijheid verschaft, meer dan een echte plaats. En de familie heet opnieuw Simon, omdat ik haar sociale milieu al door en door kende.

Die beide elementen heb ik wel meegenomen, als oriëntering voor de kijker die Heimat geapprecieerd heeft. Het belangrijkste is dat ik elke verhaal zijn manier van vertellen vraagt, dus ook deze film ziet eruit zoals hij eruit moet zien."

Enerzijds lijkt u nauwgezet de reële geschiedenis van een familie te documenteren, anderzijds is het complete fictie. Hoe waarachtig is dat?
"Verhalen over arme mensen uit het midden van de 19de eeuw kan je niet vinden. Weinig uit hun leven is overgeleverd. Wat we over hen weten komt van wat we opmaken uit overblijfselen die vaak indirect met hun leven te maken hadden. Het is dus sowieso voor het grootste deel fictie wat we in die historische context maken.

Wel hebben we geprobeerd ons in te leven in de levensomstandigheden. We hebben nagedacht over welke materialen ze gebruikt moeten hebben, over wat ze toen al geweten moeten hebben, over welke ambachten ze uitoefenden. Allemaal zonder zeker te zijn dat het echt zo geweest is. Met al die elementen hebben we het dorp opgebouwd, over een bestaand dorp in de Hunsrück (de streek waar de familie Simon woont, NK) heen. We hebben van de plaatselijke gemeenschap alle medewerking gekregen, ook om mee te acteren."

De bijtitel van 'Die andere Heimat' is 'Chronik einer Sehnsucht'. Wat moeten we precies onder die sehnsucht verstaan?
"Ik leg sehnsucht uit als het verlangen naar iets uit het verleden in de toekomst. Zoals geliefden die uit elkaar moeten gaan en blijven verlangen naar hun samenzijn. Ze herinneren zich de vreugde van hun beste momenten samen. Het is een puur Duits romantisch begrip dat moeilijk vertaalbaar is, net zoals fernweh, het verlangen om ver weg te zijn. Heimat is ook moeilijk vertaalbaar, maar dat woord kennen jullie in het Nederlands ook."

'Die andere Heimat' doet denken aan 'How green was my valley' van John Ford uit 1941. Kan je daar in komen?
"Jazeker, ik hou zeer van Ford's films. Als je niet weet dat 'Die Andere Heimat' een Duitse film is, zou je hem makkelijk voor een Fordiaanse western kunnen nemen en niet weten dat de beelden in Europa gemaakt zijn."

Jakob droomt ervan te emigreren naar Brazilië, maar zijn broer steekt hem de loef af. Zou Jakob vertrokken zijn zonder dat voorval, of zou hij zijn blijven dromen en in zijn fernweh blijven steken?
"Brazilië is zijn gedroomde doel dat niet bereikbaar is. Het is een romantisch en onhaalbaar ideaal, maar het is wel een sterke kracht voor het leven. Ook de heimat kan een utopie zijn. Het is een plaats die in het verleden ligt, waar je opgegroeid bent. Soms wil je daar terug heen omdat je denkt daar je geluk terug te vinden.

Maar als je van heimat een productief idee maakt, weerhoudt niets je om je eigen heimat op te bouwen waar je je kan ontwikkelen. Dan zit er toekomst in. De personages in 'Die andere Heimat' hebben echter een utopie in Brazilië in gedachten, omdat ze denken daar hun geluk te vinden."

Is er ook niet iets paradoxaals aan het vertrek van emigranten? Ze willen een andere heimat, maar houden daar dan vast aan de tradities van hun eerste heimat en hebben vaak spijt van hun beslissing.
"Ja, maar je moet je voorstellen wat er in de Hunsrück is gebeurd. Wat ging er in die mensen om toen de meerderheid van hen vertrok? Het was een massale exodus van boeren die traditioneel ingesteld waren en verbonden met de grond die ze bewerkten. Familie was het enige wat ze hadden. Ze spraken enkel hun dialect. Het was geen opwelling van die ene gek uit de familie. Ze rukten hun wortels uit de grond. Dat doe je alleen uit wanhoop."

Was het de armoede die hen wanhopig maakte en deed vertrekken?
"Niet enkel armoede. Er waren epidemieën, zoals tuberculose en difterie. De kindersterfte was hoog. De overheid nam alles in beslag. Maar dan nog, dat was al duizend jaar zo en nooit zijn de mensen vertrokken. Waarom toen plots wel? Zij was de eerste generatie in Europa die had leren lezen. Ze lazen over andere werelddelen waar het beter was, waar ze zich konden ontwikkelen. Zo'n figuur is Jakob die de hele dag boeken leest en leert over de wereld. Met Jakob presenteer ik een figuur die voor die utopie staat."

Het grappige toppunt is dat hij de kans van zijn leven krijgt om zijn heimat te ontvluchten wanneer Alexander von Humboldt hem opzoekt, een fijn rolletje van Werner Herzog. Waarom gaat Jakob uitgerekend van die ontdekkingsreiziger lopen?
"Jakob gaat veel verder dan de anderen in zijn droom. Hij leest zoveel dat hij een wetenschapper wordt. Hij leest de indianentaal zonder in Zuid-Amerika te zijn geweest en kent de reikwijdte en het belang van zijn gedachten niet. Jakob beseft pas wat zijn briefwisseling met Von Humboldt in gang heeft gezet wanneer die hem komt opzoeken. Dat is meer dan hij kan bevatten. Dat vond ik mooi, dat die kleine wetenschapper uit het dorp zich een hoedje schrikt wanneer die beroemde wetenschapper hem de hand wil reiken."

Kent u Herzog goed dat hij dat rolletje wilde invullen?
"Ja, wij zijn vrienden van het eerste uur. Die scène is onze private komedie en het is ook een beetje een gezamenlijk statement. Werner is zijn eldorado gaan zoeken op de hoogste bergen en in de diepste dalen van de wereld. Hij zocht naar de geheimen van het leven in de extreemste omstandigheden. Terwijl ik Schabbach, evenzeer een droom, heb opgezet om de wereld te leren kennen.

In deze scène tonen we ieder onze utopie naast elkaar. Het leuke is dat von Humboldt de reis van Parijs naar Berlijn in die periode heeft gemaakt en dat de Hunsrück, de streek waar we Schabbach hebben gebouwd, precies op die route ligt. Wie weet is von Humboldt wel degelijk door het dorp getrokken waar wij Schabbach hebben gebouwd."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234