Zaterdag 19/10/2019

'Ebola veroorzaakte Zwarte Dood'

Generaties schoolkinderen leerden in geschiedenislessen dat rattenvlooien verantwoordelijk waren voor de overdracht van de pestbacterie en op die manier de grote pestepidemieën in het middeleeuwse Europa veroorzaakten. Epidemieën die in driehonderd jaar tijd 25 miljoen mensen, of meer dan een kwart van de toenmalige Europese bevolking, het leven kostten. Een nieuwe studie voert aan dat de pest veroorzaakt werd door een ebola-achtig virus dat rechtstreeks van mens op mens werd overgedragen.

Als die bevindingen bevestigd worden, betekent dat dat een moderne vorm van de Zwarte Dood kan opduiken zonder dat daar de slechte hygiënische omstandigheden uit de Middeleeuwen voor nodig zijn. Twee virologen die de pest analyseerden, kwamen tot de constatering dat de pest een sterke gelijkenis vertoont met de hedendaagse opstoten van bloedingskoorts die veroorzaakt worden door het ebola-virus. Ze beweren ook dat een sleutelmutatie in een gen dat sommige mensen tegen besmetting met het aids-virus beschermt waarschijnlijk voor het eerst opdook ten tijde van de Zwarte Dood. Toen al zou het dragers van het virus een zekere bescherming geboden hebben tegen het uitbreken van de builenpest.

Volgens Christopher Duncan en Susan Scott, professoren aan de universiteit van Liverpool, wijzen beide observaties erop dat een ebola-achtig virus veeleer dan de builenpestbacterie verantwoordelijk zou zijn voor de pest. "Intuïtief zou ik zeggen dat de Zwarte Dood alle kenmerken heeft van een virale ziekte, veeleer dan een die door een pestbacterie veroorzaakt wordt. De geschiedenisboeken zijn fout, daar bestaat weinig twijfel over", zegt professor Duncan, die de manier waarop epidemieën zich verspreiden bestudeert.

Het eerste geregistreerde geval van builenpest deed zich voor in 1347 in de Siciliaanse havenstad Messina, toen Genuese galeien de Zwarte Dood meebrachten van de Krim aan de Zwarte Zee. Een jaar later dook de ziekte op in het westen van Engeland, waar ze zich snel in dorpen en steden verspreidde en er angst en paniek zaaide. De bijgelovige bevolking dacht immers dat de rode plekken op de borst van besmette personen "tekenen van God" waren.

Professor Duncan zegt dat mensen snel begrepen dat er slechts één effectieve manier was om de ziekte een halt toe te roepen: door besmette families en zelfs volledige dorpen veertig dagen lang in quarantaine te plaatsen. "Op het einde van de veertiende eeuw werd in de Noord-Italiaanse stadstaten voor het eerst een periode van quarantaine ingesteld. Dat gebruik werd gaandeweg overgenomen over heel Europa en bleef de volgende driehonderd jaar van kracht tot het moment dat de pest verdween." Dat zeggen de professoren Duncan en Scott in hun boek Biology of Plagues.

"Quarantaine zou geen probaat middel zijn geweest als de ziekte verspreid werd via rattenvlooien", zegt professor Duncan. "Ratten respecteren geen quarantaine. Die ziekte werd rechtstreeks van persoon op persoon overgedragen, wat doet vermoeden dat het om een besmettelijk virus gaat." Builenpest zet zich verder op een complexe manier, omdat de verspreiding ervan gebaseerd is op de interactie tussen vlooien, ratten en mensen. Toch is het verspreidingspatroon van de Zwarte Dood vrij eenvoudig en voorspelbaar, wat wijst op een overdracht van mens tot mens. "Endemische builenpest is in wezen een landelijke ziekte, omdat het om een infectieziekte van knaagdieren gaat", aldus het boek. "De Zwarte Dood sloeg daarentegen willekeurig toe, zowel op het platteland als in de stad."

De symptomen van de Zwarte Dood wijzen op een bloedingskoorts veroorzaakt door een virus dat gelijkenissen vertoont met ebola. De koorts sloeg opeens toe, veroorzaakte hevige pijnen, bloedingen uit inwendige organen en rode plekken door onderhuidse bloeduitstortingen. Stuk voor stuk zijn die symptomen klassiek voor het ziektebeeld van ebola-achtige aandoeningen.

Volgens professor Duncan wordt zijn theorie ondersteund door bijkomend bewijs. Een gemuteerde gensleutel, CCR5 genaamd, zou zijn betrokken in het verlenen van een soort bescherming tegen hiv. Wetenschappers hebben ontdekt dat diezelfde mutatie ongeveer gelijktijdig met het uitbreken van de Zwarte Dood voorkwam, en dat enkel in Europa. De grote verspreiding van het gemuteerde gen zou daarbij waarschijnlijk resistentie tegen het virus geboden hebben.

Professor Duncan: "Geschiedkundigen sprongen op de theorie van de builenpest in het begin van de twintigste eeuw, toen de ziekte voor het eerst beschreven werd in India. Maar het was zeker niet de oorzaak van de Zwarte Dood of elke andere epidemie in Engeland."

Epidemiologie

Als de pest werd veroorzaakt door een ebola-achtig virus, dan betekent dat dat een moderne vorm van de Zwarte Dood kan opduiken zonder dat daar de slechte hygiënische omstandigheden uit de Middeleeuwen voor nodig zijn

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234