Donderdag 12/12/2019

Cult.opvrijdag

Dwars door de VS, bij the kids in America

Beeld © VRT

Guncrazy tienermoeders, rednecks die bowlen voor Jezus en piepjonge ex-mijnwerkers: in Dwars door Amerika bezoekt Karine Claassen (26) 'gewone' twintigers tussen New York en LA. 'Ik ben echt bang voor de reacties.'

De opdracht leek eenvoudig: trek, vlak voor de inauguratie van Donald Trump, met een cameraploeg door de VS, praat er met interessante mensen en kom met een goed programma terug. VRT-reporter Karine Claassen was dan ook meteen enthousiast. Temeer omdat ze qua stijl en aanpak volledig carte blanche kreeg van de bazen bij Eén. “Cool, een roadtrip, dacht ik. Maar de trip was honderd keer intenser, emotioneler en choquerender dan ik me had voorgesteld.”

Niet zozeer omdat ze 4.500 kilometer, van New York tot LA, moest overbruggen in drie weken. Wel omdat Claassen op verhalen stootte die aan de ribben blijven kleven. Zoals een illegale Mexicaan die zijn diploma in de VS probeert te halen, een tienermoeder die dweept met wapens of native Americans die haast letterlijk worden vergast door bedrijven. Heel divers, en toch griezelig gelijkaardig. “Het zijn allemaal jonge mensen die wel vooruit willen, maar eigenlijk vastzitten. Ze moeten voortdurend knokken, alleen al om erkend te worden.”

Op adem komen

Vrij snel besloten Claassen en regisseur Jeremy De Ryckere te focussen op de Amerikaanse millennials. Twintigers dus, de 'generatie van de toekomst'. Karines leeftijdsgenoten, mensen met wie ze zich identificeert.

“Ik ben geen Amerika-kenner”, zegt ze. “Wat mij interesseert, zijn diepmenselijke verhalen, naar iemand luisteren en hem of haar proberen te begrijpen. Iets dat ik tegenwoordig echt mis op televisie. Maar dan moet je zo dicht mogelijk bij de mensen geraken, hun vertrouwen winnen. Dan helpt het als je dezelfde leeftijd hebt.”

Het resultaat, in rauwe docustijl, is vaak confronterend. Ook voor Claassen zelf. Voor deze reis was ze alleen in New York geweest. “Ik wist wel dat de rest van de VS anders is en meer armoede kent, maar ik had niet zoveel tristesse verwacht. Ik was blij dat ik na elke ontmoeting ettelijke kilometers in de wagen moest doorbrengen, gewoon om op adem te komen.”

Zoals na het bezoek aan McDowell County, de voormalige 'hoofdstad' van de opgedoekte steenkoolindustrie. (zie kader) “Als je met je eigen ogen ziet in wat voor armoede andere twintigers daar leven, dan kun je niet afstandelijk blijven. Punt. Ik voelde totale onmacht. Dan raak je vanzelf betrokken.”

Met het hart

Ze herhaalt het zeker drie keer: ze is niet als 'kritische reporter van de VRT-nieuwsdienst' naar de VS getrokken, wel als Karine Claassen. Ze koos voluit voor de persoonlijke aanpak, zo persoonlijk dat ze zich nu in de montagekamer afvraagt of ze zich niet té kwetsbaar heeft opgesteld. Of ze haar emotionele reacties op de armoede, of het wapengeknal niet wat had moeten intomen. “Ik ben echt bang voor de reacties. Zeker voor die van collega's. Gaan ze mij wel au sérieux nemen?

“Ik vergat soms dat er camera's waren. Dat heeft naar mijn gevoel een heel integer, authentiek resultaat opgeleverd. Ik zou niet willen dat men denkt dat ik bewust de emotie opzoek.”

Om daar, welgeteld één minuut later, aan toe te voegen: “Laat ze maar denken. Ik besef dat ik nog een groentje ben, maar voor het eerst heb ik een programma met mijn hart gemaakt. Ik wilde dat alles maskers afvielen, inclusief het mijne. Dat is gelukt.”

Hieronder leest u twee verhalen van mensen die Claassen heeft ontmoet:

Nicky Smith (25) uit Atlanta, Georgia: 'Zonder wapens geen veiligheid'

Nicky noemt zichzelf 'gun comfortable'. Ze heeft wapens om zich te beschermen tegen racisme. Beeld VRT

'Shoot, mommy, shoot!' Zonder aarzelen vuurt de 25-jarige Nicky met een welgemikt geweersalvo enkele blikken aan gruzelementen in een kleine achtertuin in Atlanta. Rond haar, op minder dan een meter verwijderd, haar drie kinderen en de kroost van haar zus. Bam, bam, bam.

Terwijl reporter Karine Claassen met elke knal wat meer in elkaar krimpt, joelt het meisje op haar arm – Nicky's jongste dochter van vier – aanmoedigingen. 'Shoot, mommy, shoot!'

Terwijl reporter Karine Claassen met elke knal wat meer in elkaar krimpt, joelt het meisje op haar arm aanmoedigingen. 'Shoot, mommy, shoot!' Beeld © VRT

Guncrazy is het eerste woord dat te binnen schiet als je Nicky bezig hoort en ziet. Zelf verkiest de jonge vrouw de term guncomfortable. Na die eerste vijf minuten heb je haar als kijker al in een hokje gestopt: gettotrash. Onverantwoordelijk. Op het randje van marginaal zelfs. Maar hoe meer ze vertelt, hoe meer je die vooroordelen bijstelt.

Claassen had dezelfde ervaring: “Ze komt uit het getto, maar heeft zichzelf hogerop gewerkt, tot bijna middenklasse. Ze heeft een moeilijke jeugd gehad, komt gehard over, maar tegelijk wil ze alleen haar gezin beschermen. Zonder vuurwapens geen gevoel van veiligheid, zegt ze.” Nicky heeft drie kinderen. Haar oudste dochter kreeg ze elf jaar geleden. Ze was vijftien.

Claassen: “Voor ons is die wapencultuur onbegrijpelijk. Maar in hun ogen ben ik dan weer naïef. Ik stond daar heel ongemakkelijk in die tuin.” Wanneer Nicky haar even later wil overtuigen om zelf een geweer af te vuren op de schietbaan is haar reactie zo mogelijk nog heftiger. Al wil ze daarover nog niet te veel kwijt. Enkel dat er “niets gefaket of geënsceneerd” is. En dat ze lang getwijfeld heeft of ze de specifieke scène wel zou laten zien. “Omdat ik superkwetsbaar ben. Maar het is gewoon de eerlijke weergave.”

Racisme

De ontmoeting met Nicky, een meisje dat ze na een andere ontmoeting in New York opspoorde, was een van de heftigste van de hele reis. Confronterend ook. “Omdat ze het heel vaak over kleur en racisme had, en mij zo persoonlijk in haar verhaal betrok. 'Jij zou hier ook als een housenigger gezien worden.' Ze heeft die wapens om zich te beschermen tegen racisme. Racisme dat volgens haar erger is geworden sinds Trump is verkozen. Een dag na de verkiezing zou de halve schoolbus tegen haar zoon hebben geroepen: 'Get to the back of the bus.' In de VS leven de herinneringen aan de tijd van de slavernij nog heel hard. Dan zie je hun guncrazy gedrag plots in een andere context.”

Ervoer Claassen zelf, als dochter van een Congolese moeder en blanke vader, meer racisme in de VS dan in België? “Zoiets is altijd moeilijk te staven of te bewijzen, maar dat gevoel was er wel. Als mensen in een wegrestaurant blijven weigeren om je ook maar aan te kijken als je voor de vierde keer vraagt of die stoel vrij is…”

Na de aankomst in New York werd ze zelfs drie uur lang apart genomen en ondervraagd. Ook al waren haar papieren en persvisum perfect in orde. “'Wat kom je hier doen? Waarom heb je in Molenbeek gewoond? Heb je Syrische contacten? Ben je Marokkaans? Je ziet er Marokkaans uit.' Zeer frustrerend. Werd ik geviseerd omwille van mijn huidskleur of speelde hier vooral mee dat ik ooit in Molenbeek heb gewoond? Je weet het niet. Feit is wel dat ik er tijdens binnenvluchten ook altijd werd uitgepikt, in tegenstelling tot de rest van de crew.”

Jerry (29) en Thabita (24) Mitchem uit McDowell County, West-Virginia: hopen op de koolmijnen

Claassen praat met Jerry, die zijn job in de koolmijnen verloor en sindsdien in armoede leeft. Beeld VRT

Bjorn Soenens, Amerika-watcher bij de VRT, raadde Claassen aan om zeker een bezoek te brengen aan McDowell County in West-Virginia. Ooit de colemine capital van de VS, vandaag een spookstad in the middle of nowhere, tussen de bergen. De voornaamste doodsoorzaken zijn ziekte, drugs en honger, de levensverwachting is er zelfs lager dan in Ethiopië.

Jerry Mitchem (29) werkte jarenlang in de plaatselijke steenkoolmijn, net als zijn vader en schoonvader voor hem. “Voor anderen wellicht een nachtmerrie, voor hem een deftige job. Een die ervoor zorgde dat zijn gezin zich een mooi huis en een wagen kon veroorloven”, vertelt Claassen. Sinds alle mijnen enkele jaren gesloten werden, is het armoede. Een auto heeft Jerry allang niet meer. Hun mooie huis hebben ze ingeruild voor een krot waar de koude buiten wordt gehouden met plastic voor de gebroken ramen. Om de afwas te kunnen doen, moet hij kilometers stappen met een jerrycan tot een lokale waterbron. Hij, Thabita en hun drie kinderen leven nu van wat ze krijgen van anderen. Met hun getekende, uitmergelde gezichten lijken ze eerder veertigers dan twintigers.

Claassens blik spreekt boekdelen wanneer ze voor het eerst hun woning binnenstapt. Ze kan de schok moeilijk verbergen. “Ik heb nog nooit iemand zo zien leven”, stamelt ze eerlijk tegen Thabita.

Jerry en Thabita vullen hun dagen met wachten. Nu Trump aan de macht is, hopen ze dat de steenkoolmijnen terug zullen openen. Claassen: “Ze zijn niet gaan stemmen. Politiek interesseert hen niet, de klimaatverandering evenmin. Ze zijn vooral bezig met overleven. Als je hen naar Trumps politieke visie vraagt, geven ze toe dat ze die niet kennen. Ze gaan af op 'wat ze horen van anderen.'"

Vooroordelen bijstellen

'Het is goed mogelijk dat die mijnen nooit meer opengaan, wat dan?', vraagt Claassen aan Jerry. Sommige crewleden vonden dat in de montagekamer een ongevoelige vraag, vertelt ze nu. “'Je wrijft de miserie er nog wat in', zeiden ze. Maar mijn eerste reactie was gewoon: pak de weinige spullen die je hebt en vertrek. Jullie zijn jong, doe iets met je leven. Behalve een McDonald's, waar bewoners hun drie maaltijden per dag nuttigen, is daar echt niets.

“Een reactie vanuit je eigen perspectief, besef je als je even met hen praat. Want ze hebben geen geld om naar ergens anders te trekken, zeker niet met drie kinderen. McDowell is het enige wat ze kennen, hun familie is daar. Het is maar een van de momenten tijdens de reis waarop ik mijn vooroordelen en eerste opvattingen heb moeten bijstellen.”

Maar evengoed een moment waar ze met een krop in de keel weer in de wagen stapte, op weg naar het volgende verhaal. “Je wilt hen helpen, maar beseft tegelijk dat dat niet kan. Heel moeilijk. Voor we gingen, bedankte Thabita ons voor de respectvolle benadering, dat we naar haar hadden geluisterd. Wrang, maar tegelijk heel mooi en ontroerend.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234