Zaterdag 28/05/2022

AchtergrondLandbouw en milieu

Duizenden Vlaamse boeren vrezen voor hun toekomst door een ‘nieuw’ milieuprobleem: stikstof. ‘Een collega is de wanhoop nabij’

Boer Pieter Faes (25) runt samen met zijn ouders een melkveehouderij in Diksmuide.  Beeld Arie Kievit
Boer Pieter Faes (25) runt samen met zijn ouders een melkveehouderij in Diksmuide.Beeld Arie Kievit

Duizenden Vlaamse boeren vrezen voor de toekomst van hun bedrijf. Een uitspraak van een Vlaamse rechter zorgde begin vorig jaar voor een vergunningenstop voor de landbouw. Boer Pieter Faes (25) houdt zijn hart vast.

Annelies Bontjes

De dag van Pieter Faes (25) begint altijd hetzelfde. Om zes uur staat hij op, en om kwart over zes loopt hij met zijn ouders naar de stallen van hun boerderij in Diksmuide. Vader gaat in de melkveestal tussen de 180 koeien op zoek naar de ‘luie koeien’ die niet vrijwillig naar de melkmachine zijn gegaan. Zoon begint in een van de andere twee stallen met het voederen van de ‘droogstaande koeien’ die bijna gaan bevallen. Moeder geeft de kalfjes melk. Om half negen neemt het gezin aan de ontbijttafel door wat er die dag moet gebeuren: zieke koeien behandelen, insemineren, administratie, machineonderhoud.

Wie Diksmuide nadert, ruikt de geur van mest. 80 procent van het grondoppervlak bestaat uit landbouw. Diksmuide, met 17.000 inwoners, ligt op een paar kilometer van de IJzervallei, een belangrijke broedplaats voor weide- en moerasvogels en beschermd Natura 2000-gebied. De vallei lijdt onder een te hoge stikstofuitstoot van landbouwbedrijven. Dat is geen uitzondering: 80 procent van de Vlaamse Natura 2000-gebieden zucht onder te hoge stikstofdruk. Daarmee overschrijdt Vlaanderen de Europese Habitat-richtlijn, die stelt dat deze gebieden beschermd en, indien nodig, hersteld moeten worden.

50 procent van alle stikstof in Vlaanderen komt uit het buitenland. 75 procent van het overige deel komt van de landbouw en dan met name van de melkveehouderij, zo’n 20 procent van verkeer en 5 procent van de industrie. Vlaanderen exporteert bijna twee keer zoveel stikstof als dat er binnenkomt. Het waait vooral naar Nederland, omdat de wind vaak uit het zuidwesten komt.

Nederland en Vlaanderen hebben de hoogste stikstofconcentraties van Europa. Maar terwijl Nederland al ruim twee jaar in een stikfstofcrisis zit, is de discussie over stikstof in België pas dit jaar echt losgebarsten. Die concentreert zich rond Vlaanderen, waar de meeste landbouwbedrijven zitten. De toekomst van duizenden Vlaamse boeren is nu ongewis.

Een buitenlands uitstapje

De melkveehouderij van Pieter Faes zit al drie generaties in de familie. Hij nam het bedrijf in april 2019 voor 60 procent over van zijn vader. Faes had altijd al de droom het bedrijf voort te zetten, vertelt hij aan de keukentafel in Diksmuide. “Het klinkt een beetje cliché, maar ik ben niet gepusht door mijn ouders”, lacht hij. “Het was een mooi rendabel bedrijf met 180 koeien en drie melkrobots, dus het was objectief gezien een goede zet om het over te nemen.”

Eerst maakte Faes nog een buitenlands uitstapje. Na een bachelor in de agro- en biotechnologie ging hij aan de slag in Michigan, bij een melkveebedrijf met 5.000 koeien. Dat was andere koek. Faes was twee maanden lang twaalf uur per dag bezig met bevallingen. Daarna: twee maanden lang insemineren. En toen: helpen bij het melken op een tempo van vijftien koeien per minuut.

Na negen maanden keerde hij vol ambitie terug naar België. Faes had in de Verenigde Staten veel geleerd en wilde het bedrijf van zijn vader overnemen én uitbreiden naar 400 koeien. Het papierwerk was in orde, de plannen lagen klaar om ingediend te worden. Totdat een uitspraak van een rechter begin dit jaar roet in het eten gooide.

Pieter Faes aan het werk op de boerderij.  Beeld Arie Kievit
Pieter Faes aan het werk op de boerderij.Beeld Arie Kievit

Kleurcodes voor boeren

Stikstof staat in Vlaanderen sinds 2014 op de politieke agenda. Toenmalig minister van Omgeving en Leefmilieu Joke Schauvliege (CD&V) voerde een voorlopige ‘programmatische aanpak stikstof’ (PAS) in. Alle boeren kregen een brief met een kleurcode (groen, oranje of rood) die betrekking had op de hoeveelheid schade die de nabije natuur ondervond. Die code was gebaseerd op de ‘kritische depositiewaarde’, de grens waarboven er een risico is dat de milieukwaliteit wordt aangetast. Zolang bedrijven niet als ‘rood’ werden aangemerkt (verantwoordelijk voor meer dan 50 procent van de kritische depositiewaarde op de omgeving), konden vergunningen verleend blijven worden. Het doel was om in 2020 een definitief PAS-systeem te hebben.

Anders dan de naam zijn er overigens geen overeenkomsten tussen het PAS-systeem in Vlaanderen en dat in Nederland. “De Nederlandse PAS was een boekhoudkundig systeem met het idee: alles is meet- en regelbaar. De regels waren tot in detail uitgewerkt in wetgeving”, legt de Belgische onderzoeker en milieurechtadvocaat Hendrik Schoukens uit, die ook namens milieuorganisatie Natuurpunt een rechtszaak voerde. “In Vlaanderen was de PAS enkel een voorlopige regeling met ruime drempelwaarden. Slechts enkele tientallen bedrijven kregen een rode kleurcode, er werden nog altijd vergunningen verleend. Dat is een duidelijk cultuurverschil.”

Het Vlaamse stikstofarrest

Maar begin vorig jaar kwam er een streep door die voorlopige PAS. Een rechtszaak die aanvankelijk een lokale kwestie leek, groeide uit tot het belangrijkste stikstofarrest in Vlaanderen. Boer Michaël Roeben uit Kortessem, net onder Hasselt, had een vergunning gekregen voor een forse uitbreiding van zijn kippenstal van 80.000 naar 180.000 kippen. Milieuorganisatie Natuurpunt stapte naar de rechter omdat het bedrijf dicht bij het Bellevuebos lag, een Natura 2000-gebied.

Natuurpunt kreeg gelijk. Op 25 februari vernietigde de Raad voor Vergunningsbetwistingen de vergunning van Roeben. Hij kon niet voldoende aantonen dat de uitbreiding van zijn bedrijf het bos niet verder zou aantasten. Het was de eerste keer in Vlaanderen dat een vergunning werd vernietigd puur omwille van stikstof. Volgens de Boerenbond zit de landbouw sindsdien ‘de facto in een vergunningenstop’. Wie een vergunning wil voor een stal, moet bewijzen dat er geen negatieve impact op de natuur zal zijn.

Zo werd stikstof een prangend politiek vraagstuk. De regeringspartijen N-VA en CD&V staan sindsdien lijnrecht tegenover elkaar, zegt politicoloog Nicolas Bouteca van de Universiteit Gent. “Minister van Omgeving en Leefmilieu Zuhal Demir (N-VA) wil de industrie beschermen en kijkt vooral naar de landbouw, de grootste uitstoter van stikstof, om het probleem op te lossen. Minister van Landbouw Hilde Crevits (CD&V) wil de veestapel zo min mogelijk raken.”

De kwestie ligt extra gevoelig voor de CD&V vanwege het verlies bij de verkiezingen in 2019, zegt Bouteca. Veel CD&V-kiezers in West-Vlaanderen maakten toen de overstap naar Vlaams Belang. CD&V verloor acht zetels, Vlaams Belang won er zeventien. Om niet nog meer aanhangers te verliezen, pleit de partij nu voor een ‘warme sanering’: Crevits wil de veestapel enkel afbouwen in ruil voor veel geld. De Vlaamse regering heeft 100 miljoen euro gereserveerd voor stikstofbeleid. In Nederland is daar in het nieuwe regeerakkoord 25 miljard euro voor begroot.

Pieter Faes met zijn ouders aan de keukentafel. Beeld Arie Kievit
Pieter Faes met zijn ouders aan de keukentafel.Beeld Arie Kievit

‘Meer bureauman dan boer’

Voor Pieter Faes kwam het stikstofarrest niet als een verrassing. “Natuurpunt wachtte al geruime tijd op een perfect scenario om een rechtszaak te voeren. Dat vonden ze met de zaak in Kortessem.” Daarin verschilt Vlaanderen van Nederland, waar milieuorganisaties al veel vaker procedeerden. Hoewel Faes zich bedreigd voelt in zijn boerenbestaan, heeft hij ook begrip voor het standpunt van de milieuorganisatie. “Ongelimiteerde groei is niet goed, maar je moet boeren wel een leefbaar inkomen kunnen garanderen.”

Waar zijn vader ooit begon met 60 koeien, zijn voor een rendabel melkveebedrijf tegenwoordig 120 koeien nodig, zegt Faes junior. “De productiekosten stijgen, maar wij krijgen dezelfde prijs voor de melk als vijftig jaar geleden. Een bedrijf móét blijven groeien.” Alleen is uitbreiden nagenoeg onmogelijk geworden sinds de zaak-Kortessem. Ook vergunningen voor een nieuwe stal voor hetzelfde aantal koeien worden niet meer verleend. “Een collega heeft een varkensstal die volledig versleten is. Hij is de wanhoop nabij.”

In de loop der jaren zag Faes het vak flink veranderen; ingewikkelde wetgeving heeft het werk minder aantrekkelijk gemaakt. “Je bent tegenwoordig meer bureauman dan boer.” Hij kent veel leeftijdsgenoten die daarom een ander beroep kiezen. Er worden nu andere dingen verwacht van een boer. “Vroeger zei men: de domste van het gezin moet maar boer worden. Nu is dat bijna het tegenovergestelde. Je bent veehouder, boekhouder, psycholoog voor je personeel. Je moet veel willen werken en een goede man zijn voor je vrouw.”

Ruilverkaveling

Naast de zaak-Kortessem is er een belangrijke rechterlijke uitspraak bijgekomen. De Raad van State maakte een eind aan plannen voor een ruilverkaveling in Gooik, waar boeren onderling stukken grond zouden ruilen zodat er grotere percelen ontstaan. Het zou de grootste ruilverkaveling van Vlaanderen worden, bijna 3.000 hectare met ruim 12 miljoen aan Vlaamse subsidies.

Hendrik Schoukens trad namens Natuurpunt op als advocaat. “Deze zaak laat zien dat het stikstofprobleem niet langer vooruitgeschoven kan worden”, zegt hij. “De focus moet nu echt op stikstofreductie komen te liggen, ook bij projecten waarbij de overschrijding gelijk blijft.” Het is dus niet meer zomaar mogelijk een vergunning te verstrekken als het al slecht is gesteld met de natuur.

In afwachting van nieuwe regels proberen Vlaamse boeren te innoveren met een ‘emissiearme stal’, met technisch vernuft dat de ammoniakuitstoot beperkt. Een luchtwasser zuivert bijvoorbeeld de lucht in de stal. Faes heeft een mestrobot, die door de stal rijdt en de uitwerpselen in een put onder de vloer duwt, zodat er minder ammoniak vrijkomt. “Eerlijk gezegd heb ik die robot vooral omdat het schoner is. En ja, als het op papier klopt, dan is het genoeg.”

Intussen zitten Vlaamse boeren in een tweestrijd. Aan de ene kant krijgen ze ruime subsidies voor emissiereducerende technieken en ‘koecomfort’, zoals matrassen voor de koeien of borstels om de dieren schoon te maken. Aan de andere kant worden er geen vergunningen verleend voor een nieuwe stal. Het resultaat: een toenemend aantal boeren heeft verouderde stallen, maar wél met de nieuwste snufjes.

Of die emissiereducerende technieken überhaupt effectief zijn, is nog de vraag. De ammoniakuitstoot daalt dankzij luchtwassers niet met gemiddeld 85 procent, zoals de Nederlandse gezondheidsdienst RIVM had berekend, maar met 59 procent, bleek uit een steekproef van Wageningen University & Research. Ook werken ‘mestvloeren’, die poep van urine scheiden waardoor minder stikstof in de buitenlucht komt, veel minder goed dan gedacht, concludeerde het Nederlandse Centraal Bureau voor de Statistiek. Het risico bestaat dat boeren nu veel geld investeren in technieken die op termijn te weinig effectief blijken.

Pieter Faes (25) in de koeienstal.  Beeld Arie Kievit
Pieter Faes (25) in de koeienstal.Beeld Arie Kievit

Een bad vol stikstof

Vooralsnog laat de politiek op zich wachten. De Vlaamse regering zou voor eind 2021 met een definitieve PAS komen, maar de regeling is er nog altijd niet. Schoukens vindt vooral dat er meer zekerheid moet komen voor alle betrokken sectoren, zowel natuur, industrie als landbouw. Hij pleit voor vergaande maatregelen. “Eigenlijk heeft de regering een bad vol stikstof. Het bad loopt over. De kraan kan worden dichtgedraaid, maar daarmee wordt het probleem niet opgelost. Stikstof is decennialang grootschalig neergeslagen. Hoe kan de regering het bestaande stikstofniveau aanpakken? Dát is de uitdaging. Hoe haal je de stop uit het bad zodat het water wegloopt?”

Faes heeft zijn conclusies al getrokken. Hij zet niet meer in op uitbreiding. “Ik ben in mei begonnen met de productie van graszoden voor particuliere tuinaanleggers. Dat is niet dierlijk en daarbij komt geen stikstof vrij. Bovendien heb ik goede grond om het te verbouwen en had ik de meeste machines al die nodig zijn voor de productie.”

Of zijn nieuwe product een succes wordt, moet blijken. “Het duurt een jaar voordat ik het gras kan oogsten. We zullen zien.”

Op zoek naar een oplossing

Vlaams minister-president Jan Jambon (N-VA) beloofde in september plechtig dat zijn regering voor het einde van het jaar een definitieve oplossing zou hebben gevonden voor het teveel aan stikstof in Vlaanderen. Toen een rechter oordeelde dat Vlaanderen te weinig doet om haar stikstofprobleem op te lossen, moest minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA) immers een tijdelijke oplossing verzinnen in de vorm van een omzendbrief.

Net voor Kerst moest de regeringsleider erkennen dat “niet iedereen rond de tafel klaar is om tot een akkoord te komen”. Het dossier bleef op de regeringstafel liggen, waar het zich nu nog steeds bevindt. Een van de pijnpunten is dat de Vlaamse boeren een pak minder stikstof zullen mogen uitstoten, waardoor een aantal onder hen moeten sluiten. Hiervoor moeten ze een financiële compensatie krijgen, maar de omvang ligt nog niet vast.

Vooral CD&V wil het onderste uit de kan halen voor haar trouwe boerenflank. Maar dat het stikstofdossier intussen werd gekoppeld aan een paar andere gevoelige dossiers, het sociale woonbeleid, helpt ook niet. Tot eind volgende week houdt Jambon bilaterale gesprekken, daarna belandt het dossier op de kern. “We blijven praten over oplossingen”, zei Demir in het parlement.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234