Dinsdag 09/08/2022

InterviewJoost Depotter

Duizenden Oekraïners proberen hun land te ontvluchten. Wat nu? ‘Dit is een ontmoeting met de geschiedenis die we niet mogen missen’

Een Slovaakse priester deelt eten en drinken uit aan Oekraïense vluhtelingen in het grensstadje Vysne Nemecke. Beeld AFP
Een Slovaakse priester deelt eten en drinken uit aan Oekraïense vluhtelingen in het grensstadje Vysne Nemecke.Beeld AFP

Duizenden Oekraïners proberen de oorlog in hun land te ontvluchten. Buurlanden als Polen stellen hun grens open. ‘Deze afspraak met de geschiedenis mogen we niet missen’, zegt Joost Depotter (32), coördinator beleid en ondersteuning van Vluchtelingenwerk Vlaanderen.

Pieter Gordts

Wat is de toestand aan de buitengrenzen van Europa nu?

“Volgens de eerste berichten startte Polen al acht opvangcentra op aan de grens met Oekraïne om mensen op te vangen. We gaan in elk geval geen beelden zien zoals in Wit-Rusland eind vorig jaar, waarbij mensen aan de grens tegengehouden worden.

“Interessant wordt om te kijken hoe een land als Polen reageert op Oekraïense en Russische ‘deserteurs’. Oekraïne bijvoorbeeld verbiedt alle mannen tussen 18 en 60 jaar nu om het land te verlaten. Zij moeten vechten tegen het Russische leger. Maar wat met mannen die dat niet willen doen? Het wordt interessant om te zien hoe de Visegrad-landen (Polen, Hongarije, Slowakije en Tsjechië, PG) de cases van deze mannen zullen beoordelen. Zij reageerden afwijzend in dossiers van Afghaanse mannen die de burgeroorlog ontvluchtten. ‘Waarom vluchten jullie in plaats van de wapens op te nemen?’, was de retoriek.”

Staatssecretaris voor Asiel en Migratie Sammy Mahdi (CD&V) vindt dat de Europese Unie het voortouw moet nemen. Denkt u dat ook?

“Er is een belangrijke taak weggelegd voor de Europese Raad om tot een gezamenlijke aanpak te komen. Ja, we kijken nu in de eerste plaats naar de buurlanden van Oekraïne, zoals Polen en Hongarije. Zij zijn dan wel bereid om vluchtelingen op te vangen, maar wat als blijkt dat ze dat zullen moeten doen over een langere periode? Wat als duidelijk wordt dat dit om grote aantallen gaat? Vergeet niet dat we nu nog in de blitzkrieg-fase zitten. Dit kan evengoed nog maanden aanslepen.

“Ik denk zelf dat het nuttig kan zijn om een obscure maatregel uit 2001, de Europese richtlijn van de tijdelijke bescherming, te activeren. Op momenten van extreme crisis aan de buitengrenzen kan de Europese Unie een systeem opzetten waarbij alle mensen die vluchten uit Oekraïne tijdelijke bescherming krijgen. Daarnaast treedt een systeem van relocatie in werking, waarbij die personen verspreid worden over alle lidstaten in de Europese Unie. Daar aangekomen kunnen zij perfect een asielprocedure opstarten.

“Josep Borrell, chef buitenlands beleid van de Europese Unie, stelde afgelopen zomer al eens voor om de richtlijn te activeren. Aanleiding was de staatsgreep door de taliban in Afghanistan. Toen is de richtlijn afgeblokt omdat er geen meerderheid was in de Europese Raad. Het waren vooral de Visegrad-landen die dwarslagen. Nu zitten we net in een situatie waarbij net die landen geholpen zouden worden door de richtlijn.”

Is dat realistisch? Die Europese solidariteit bleek in het verleden al vaker zoek.

“Dit is een afspraak met de geschiedenis die we niet mogen missen. We kunnen een bestaand instrument gebruiken om die verdeling aan te pakken. Het is een manier om af te stappen van het doemdenken over de manier waarop de Europese Unie omgaat met migratie.

“Een groot verschil met eerdere pogingen van relocatie is dat er nu wel een bredere bereidheid is om vluchtelingen op te vangen. Eerdere relocatiepogingen waren in hoofdzaak eigenlijk bedoeld om mensen uit de Europese Unie te houden. Denk aan de Turkije-deal uit 2016. Turkije zou iedereen aan onze buitengrens tegenhouden. In ruil daarvoor zouden wij mensen uit Turkije opnemen. Deels omwille van het lage engagement zijn zowel Turkije als de Europese Unie die beloftes eigenlijk nooit nagekomen.”

Willen Oekraïense vluchtelingen wel hervestigd worden?

“Mensen trekken inderdaad graag naar plekken waar ze al familie of een netwerk hebben. Als je weet dat er vandaag al een Oekraïense minderheid van anderhalf miljoen mensen in Polen woont, denk ik dat je er inderdaad van uit kan gaan dat een groot deel van de vluchtelingen daar zal blijven.

“Anderzijds moet de Europese Unie dit ook planmatig bekijken. Je kan moeilijk zeggen tegen Polen: ‘Oké, vang ze nu maar op, want jullie zijn verantwoordelijk als eerste land van aankomst volgens de Dublin-verordening’ (die regelt welke staat verantwoordelijk is voor de opvang van asielzoekers, PG). Als je dat doet, erodeert meteen elke toekomstig engagement van deze landen om nog in een ander Europees initiatief voor migratie te stappen. Daarom dat we goed moeten nadenken: hoe kunnen we naar een systeem gaan waarbij iedereen verantwoordelijkheid neemt? Dat kan zijn via relocatie, door vluchtelingen te verspreiden over Europa. Ofwel kan dat via financiële ondersteuning, als Polen bijvoorbeeld zegt dat het bereid is grote getallen Oekraïners op te nemen. Of door een combinatie van beide.”

Wat kan België aan?

“Het Belgische opvangsysteem schurkt op dit moment tegen een infarct aan. Er zijn elke dag zo’n tien tot vijftien vluchtelingen die op straat staan omdat er geen opvangplaats is. Dus er is veel werk aan de winkel om dringend bijkomende opvangplaatsen te creëren. Dan moeten politieke taboes sneuvelen, zoals opvang in leegstaande hotels of legerkazernes. Een andere oplossing is door meer in te zetten op kleinschalige opvang van vluchtelingen door gemeenten en steden, zoals in 2016 gebeurde. Het kader en de financiering ontbreken om dat opnieuw te organiseren. Mochten veel Oekraïense asielzoekers in België komen aankloppen, hoop ik dat dat soort zaken wél overwogen wordt.”

Toen Rusland de Krim annexeerde in 2014 leidde dat niet tot een gigantische stijging aan Oekraïense vluchtelingen in ons land. Zal dat nu anders zijn?

“Dit is een heel andere situatie: nu wordt een heel land onder de voet gelopen. Daarom ook dat het mij niet realistisch lijkt om enkel en alleen naar de buurlanden van Oekraïne te kijken om vluchtelingen op te vangen. Goed wetende dat deze landen eigenlijk heel weinig doen als het gaat over opvang van vluchtelingen. Landen als Polen en Hongarije gaan daar zelfs prat op, dat ze bijna niemand opvangen. Hoe het komt dat ze dat engagement nu wel benadrukken? In Polen bijvoorbeeld wordt Rusland een beetje als de erfvijand gezien.”

Joost Depotter: ‘Een groot verschil met eerdere pogingen van relocatie is dat er nu wel een bredere bereidheid is om vluchtelingen op te vangen.’ Beeld RV
Joost Depotter: ‘Een groot verschil met eerdere pogingen van relocatie is dat er nu wel een bredere bereidheid is om vluchtelingen op te vangen.’Beeld RV
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234