Dinsdag 31/01/2023

Duitsland viert het standbeeld Bertolt Brecht

Het Heinrich Heine-jaar is nog maar pas voorbij of Duitsland stort zich alweer op een andere literaire grootheid. Vandaag is het honderd jaar geleden dat Bertolt Brecht geboren werd en dat zal hij geweten hebben. Niet dat de Augsburgse 'Proletendichter' in Duitsland alleen maar aanhangers zou hebben, neen, ook wie hem verguist komt in dit herdenkingsjaar aan zijn trekken. Met vele kunstenaarsgrootheden heeft Duitsland een haat-liefdeverhouding, zo ook met Brecht, en dat is na de vereniging van de twee Duitslanden niet anders geworden.

Heinrich Heine, Kurt Tucholsky, Günter Grass - drie boegbeelden uit verschillende tijdperken. Er was altijd wel een reden waarom het officiële Duitsland hen niet lustte. Ook Bertolt Brecht hoort in dit rijtje thuis. Ongeliefdheid is in Duitsland nu eenmaal het lot van wie literair en artistiek uit de band springt. Alleen Goethe kan de Duitse geesten verzoenen. Bertolt Brecht, die zich Stückeschreiber noemde, heeft zijn roem vooral te danken aan de toneelstukken die hij naliet, al worden sommige daarvan nog maar weinig opgevoerd. Zijn gedichten genieten, volkomen ten onrechte, minder faam, al zijn ook daar uitzonderingen. Kurt Weill en Hans Eisler als componisten, Gisela May en Ernst Busch als zangers hebben enkele van zijn gedichten wereldberoemd gemaakt.

Een positieve evaluatie van het nog niet eens echt begonnen Brecht-jaar is alvast dat er met een traditie is gebroken. In Parijs, Hamburg, Augsburg, Berlijn en Brussel staan ensceneringen geprogrammeerd die de nadruk op zijn vroege stukken leggen. Baal, Trommeln in der Nacht, Im Dickicht der Städte, Mahagonny , expressionistisch-anarchistische teksten van de jonge, wilde Brecht - die zich nog niet op het belerende marxisme toespitste - die voorafgaan aan zijn eerste werkelijke succes, Die Dreigroschenoper.

Zijn leerling Heiner Müller had gelijk toen hij schreef dat Bertolt Brechts artistieke ontwikkeling anders, wellicht succesvoller verlopen zou zijn als hij géén teksten had geschreven over kapitalisme en socialisme, over Hitler en Stalin, maar dat kon in zijn geval niet anders: hij moest al in 1933 het land verlaten, de ochtend na de brand in de Rijksdag, het voorwendsel van Hitlers nationaal-socialisten om Duitsland op zijn kop te zetten.

Natuurlijk zijn Mutter Courage, Die Dreigroschenoper, Arturo Ui, Herr Puntila en Der gute Mensch von Sezuan monumenten in de theatergeschiedenis, maar het valt te hopen dat het Brecht-jaar aanleiding is om de meer vergeten aspecten van de meester opnieuw te ontdekken. Bertolt Brecht is de bekendste theatervernieuwer van de twintigste eeuw en op zich al een standbeeld. Zo zouden veel Duitsers het ook willen houden, een bronzen kolos, meer niet. Der Spiegel heeft het over het "multimediale Brecht-grootoffensief in 1998", dat niets meer dan een tweede begrafenis zou kunnen worden.

Er is alvast een mooie tentoonstelling geopend onder de titel Mijn werk als zwanenzang van het millennium. Ze geeft vooral een idee over Brechts manier van werken. Er vallen geen spectaculaire nieuwigheden te zien in de Berlijnse Akademie der Künste, maar veel kleine details worden op interessante wijze belicht. Er was duizend vierkante meter voor nodig om een overzicht te geven van de complexe persoonlijkheid van veelschrijver Brecht, die fascineert en afstoot, die een loopje neemt met wat men in theater en maatschappij normen noemt.

Leuk is ook die andere tentoonstelling (eveneens in Berlijn, in het Willy-Brandt-Haus), waar tot nu toe onbekende foto's van de auteur te zien zijn en waar een poging om hem voor een politieke kar te spannen, grandioos mislukt is. Een nationaal bestuurslid van de sociaal-democratische SPD betreurde in haar openingstoespraak dat Bertolt Brecht niet meer zelf heeft mogen beleven hoe hard sociaal-democratische politici zich hebben ingezet om zijn werk opgevoerd te krijgen. Het publiek schoot openlijk in een bulderlach omdat iedereen weet dat SPD-volksvertegenwoordigers in de duistere jaren vijftig één front hebben gevormd met de rechtsen om te beletten dat Brechts stukken in de Bondsrepubliek werden opgevoerd.

Brecht werd op 10 februari 1898 in een burgerlijk milieu in Augsburg geboren en hield daar zijn leven lang trekjes aan over. De 24-jarige bourgeois student gaat polemieken aan met gevestigde literatoren omdat hij het beter weet, zijn kleermakers krijgen later opdracht "proletarische jassen" voor hem te maken en hij probeert zijn afkomst te camoufleren door er "uit te zien als een arbeider".

Hij pendelt tussen München en Berlijn, de twee enige "steden" in Duitsland, en beleeft in 1929 een absolute doorbraak met de Dreigroschenoper, maar vier jaar later moet hij op de vlucht voor de nazi's en wisselt hij "vaker van land dan van schoenen". Via Denemarken, Zweden, Finland en de Sovjetunie gaat hij naar de Verenigde Staten. Hij wordt bekend, loopt Hollywood plat, maar moet in 1947 verschijnen voor de commissie die de VS voor communistische smetten wil behoeden. Dus keert hij maar terug naar het naoorlogse Europa, via Oostenrijk en Zwitserland gaat het naar de jonge DDR, het andere Duitsland.

Het regime vereert hem, biedt hem werkingsmogelijkheden en een eigen theater dat sindsdien wereldberoemd is geworden: het Berliner Ensemble. Hij omringt zich met de knapste acteurs en actrices en staat toe dat de partij hem als uithangbord gebruikt, de prijs die hij moet betalen om zijn theater te kunnen behouden. Hij probeert de bonzen van de eenheidspartij op afstand te houden, maar dat lukt lang niet altijd. Op 17 juni '53 staan de DDR-arbeiders in de straten van Berlijn en eisen meer vrijheid. Het regime weet er niets beters op te verzinnen dan de sovjet-tanks te hulp te roepen. Brecht stelde toen, in een legendarische uitspraak, voor dat "de regering het volk maar moet afschaffen als ze er niet tevreden over is en zich een ander volk moet kiezen". Zijn woorden werden hem kwalijk genomen in Oost wegens te radikaal, èn in West wegens niet radikaal genoeg.

Brecht gaf zelf een zekere "laksheid met geestelijk eigendom" toe en "hervormde" veel opgeraapte gedachten om er zijn boodschap mee te brengen. Hij heeft prachtige vrouwenrollen gecreëerd maar haalde zich de woede van het feminisme op de hals omdat zijn vriendinnen delen van zijn teksten zouden hebben geschreven.

42 jaar na zijn dood wordt Bertolt Brecht alom geprezen. Wat hij eigenlijk nastreefde had hij graag als zijn grafschrift gezien, maar ook dat werd hem niet gegund. "Hij heeft voorstellen gedaan, wij hebben ze aangenomen." Op zijn graf in de Chausseestrasse in Berlijn staat gewoon: Bertolt Brecht.

Frank Schlömer

Een portret van Bertolt Brecht verschijnt overmorgen in 'Café des Arts Boeken'.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234