Zondag 25/10/2020

Duitsland schudt zijn keurslijf af

Bauhaus? Vroeger open van geest, nu een cliché dat de creativiteit van Duitse ontwerpers beknot. Dat zegt Max Borka (62), de Belg achter State of Design, Berlin. Met The Wall,Nieuwe German Gestaltung #004 op Biënnale Interieur pleit hij voor radicaal design.

De Duitsers zijn terug en ditmaal vertellen zij een verhaal dat indruist tegen hun intrinsieke sterkte: de perfect geoliede machine van de maakindustrie. Die industrie maakt al honderdvijftig jaar degelijke producten die vaak nog esthetisch zijn ook, maar houdt tegelijkertijd zo'n rigide designcultuur in stand dat ze iedere vorm van anders denken in de weg staat. Sinds 2009 krijgen de alternatieve en experimentele ontwerpers uit Duitsland (en andere landen) een podium dankzij één persoon. Max Borka heet hij, een Belg nog ook. Als directeur van State of DESIGN, BERLIN organiseert hij in Kortrijk de vierde editie van de tentoonstelling Nieuwe German Gestaltung, een expo waarin jonge wolven tonen dat experimenteel design eveneens een waarde heeft op een gebeuren zoals Biënnale Interieur.

Zo ontwerpt Imke Höfker een object zonder concrete functie. Die moet de gebruiker er zelf maar aan toewijzen. Ben Esser komt dan weer op de proppen met een eenvoudig maar geniaal idee: een tafel in de vorm van een grote schroef. Zo kun je dit meubel in ieder landschap plaatsen, van strand tot heuvel, zonder dat de tafel ook maar een greintje wiebelt. Een idee waar de industrie overheen heeft gekeken.

"De eerste editie heb ik op initiatief van Jan Hoet georganiseerd in MARTa Herford, het museum waarvan hij toen directeur was", vertelt Borka ons die ook verdacht veel van Hoet weg heeft. "We zaten op café en tussen pot en pint hebben we die naam verzonnen." (lacht) Minder vrolijk wordt de toon wanneer wij vragen wat nu juist het probleem is met Duits industrieel design. "De Duitse industrie is de motor en de referentie van Europa. Het probleem is echter dat die industrie erg traditioneel is ingesteld. Ieder merk houdt zich aan de Norm en de designers hebben weinig andere keuze dan die na te leven".

De Norm is de Norm

Die Norm - met hoofdletter - mag je gerust vrij letterlijk nemen. "Hoewel wij Duitsland kennen als een grootmacht, was het land tot de negentiende eeuw erg versplinterd", legt Borka uit. "Het was een lappendeken van zeer kleine gebieden en burchten. Toen in 1850 de industriële revolutie doorbrak, konden die kleine Duitse gebieden niet concurreren met België, Engeland en andere Europese landen die sterk investeerden in industrie. Als reactie besloten de Duitsers om zich te verenigen, ook op het vlak van vormgeving. In 1907 werd de Deutsche Werkbund opgericht."

Die Werkbund was een verzameling van modernistische designers, architecten en zakenmannen met één doel voor ogen: een Duitse maakindustrie op poten zetten met hoge standaarden. "Meteen werd er een echte Duitse stijl en gedachtegoed uitgewerkt", gaat Borka verder. "De Duitse aanpak was dermate drastisch en absolutistisch dat ze in de daaropvolgende decennia twee keer tot een wereldoorlog heeft geleid. Niet toevallig werd telkens in de Stunde Null die daarop volgde een modernistisch instituut opgericht, zoals Bauhaus en later de Hochschule für Gestaltung Ulm, dat opnieuw de bakens uitzette: design moest basic en geometrisch zijn."

Strak en geometrisch. Inderdaad, zo kennen we het modernistisch Duits design. Maar de gemiddelde designliefhebber eert de stijl eerder dan die te verguizen. Borka denkt er helemaal anders over. De strakke ontwerpen van Dieter Rams voor Braun? Saai. De überstrakke architectuur van Mies van der Rohe? Meer gelinkt aan het nazisme dan je denkt. Borka vindt het (Duits) modernisme een cultuur met een te rigide monovisie. Zo ook Bauhaus. "In het begin was Bauhaus wel open van geest", zegt Borka. "Een van de grondleggers, Johannes Itten (bekend van zijn kleurenleer, red.), liep rond in een soort gewaad, als een magiër. Maar gaandeweg heeft men een cliché van de stijl gemaakt en is men strikt functioneel gaan ontwerpen, wat zeer begrenzend werkt op de creativiteit van ontwerpers. Pas op, functioneel ontwerpen was waardevol in de tijd na de Eerste Wereldoorlog, want er was schaarste. Vandaag de dag is het gewoonweg niet meer van toepassing. Niettemin zal iedere Duitse ontwerper anno 2016 tijdens een designdebat binnen de tien minuten Bauhaus aanhalen. Het is alsof je tijdens een verkeersconferentie nog zou refereren naar paard en kar."

Weg met alle radicalen

Het probleem volgens Borka is dat men in Duitsland alle design dat niet in het plaatje van strak en industrieel past, gewoonweg in de kiem smoort. Borka: "In de jaren 80 en 90 kende de designwereld een beweging van radicale ontwerpers. Terwijl in Italië die rebellen de nieuwe designpausen werden, zoals Ettore Sottsass (oprichter van de Memphisgroep, red.), kregen Duitse radicalen als Andreas Brandolini geen enkele aandacht." Voor zijn eerste editie in 2009 ging Borka die oude radicaal Brandolini opzoeken om hem te vragen deel te nemen aan zijn expo. "Hij woonde alleen en was compleet verzuurd. Hij zag het niet zitten om deel te nemen."

Ook vandaag de dag komen experimentele ontwerpers in Duitsland niet aan de bak waardoor zij uiteindelijk een job zoeken in het normale circuit en gebruiksproducten beginnen te ontwerpen. State of DESIGN, BERLIN countert dat en brengt experimenteel, kritisch en sociaal design te berde. Design dat niet zozeer focust op esthetiek of hebbedingerigheid, maar andere antwoorden zoekt dan die van de huidige maakindustrie. "Phonebloks (een telefoon opgebouwd uit vervangbare blokjes, red.) is een goed voorbeeld van experimenteel en sociaal design. Een geweldig idee dat nu door de industrie is opgepikt (onder andere door Google met Project Ara, red.). Ik ben niet tegen de industrie. Ik wil gewoon dat die meer luistert naar nieuwe ideeën."

Duitsland als metafoor

Het probleem van Duitsland is een wereldwijd probleem. Want niet alleen bij onze oosterburen zwaait massaproductie de plak. Design is in ieder land ontaard tot een commercieel gegeven. Ook de gemiddelde jonge ontwerper hier in België laat zich erop betrappen erg verkoopbaar en weinig innovatief design te ontwerpen. In plaats van te experimenteren en verder te denken, ontwerpt men een kast met Scandinavische allures. Men speelt zo graag op veilig. Ook dat is een gevolg van de heersende industrie. Jonge ontwerpers experimenteren niet meer in hun atelier. Ze vrezen ervoor door de designwereld niet aanvaard te worden.

Borka: "Vandaag draait design maar al te vaak om geld verdienen op de kap van iemand die de spullen die je maakt, helemaal niet nodig heeft." Borka wil, net zoals zijn geestelijke voorganger Victor Papanek, af van de tirannie van het fancy of functioneel design. Papanek voerde in de jaren 70 een hevig discours hierover. Hij schreef dat massaproductie gelijkstond aan massamoord en dat design koudweg luchtvervuiling was. Hij was ook een visionair. In 1971 al schreef hij een boek over recyclagedesign ('Design for the Real World: Human Ecology and Social Change'). Zijn bekendste bijdrage was een radio die zonder batterijen werkte en uit niet veel meer bestond dan een tinnen blik en wat koperdraad. Niet bepaald een vintage pareltje dat je op je Charlotte Perriandkast zet, maar wel een toestel dat vele arme mensen in Indonesië met de wereld heeft verbonden.

Design kan zo veel andere dingen zijn dan de dertiende stoel of kast. Borka: "Design is iets - een tool of iets anders - wat het leven beter maakt. Ik woon in Berlijn en daar tref je heel wat design gewoon op straat. Je kunt er op restaurant gratis kraantjeswater bestellen en na je eten in de winkel een fles bier kopen voor één euro. Als je flesje leeg is, leg je dat gewoon op de stoep. Binnen afzienbare tijd raapt iemand anders het op en levert het in voor statiegeld. Een simpel maar prachtig systeem. Ook dat is design."

De scenografie en het concept van THE WALL, Nieuwe German Gestaltung #004 werden uitgewerkt door de Duitse ontwerpster Yasmine Benhadj Djilali. Meer info: facebook.com/RefugiumBerlin

Max Borka (62)

Woont in Berlijn en organiseert al meer dan vijftien jaar tentoonstellingen rond Duits design Founding father van State of DESIGN, BERLIN, een non-profitorganisatie die focust op experimenteel en sociaal design Als directeur van Biënnale Interieur van 1999 tot 2003 gaf hij het gebeuren 'beurs' meer schwung door die met de stad zelf te verbinden Is sinds 1980 actief als journalist, en was van 1985 tot 1993 en van 1998 tot 1999 redacteur bij De Morgen Was in 2014 jurylid in Mijn pop-uprestaurant

Robhoff designstudio (Robert Hoffmann), ModularLight. Form follows flooding. De lamp bestaat uit een kubus waarvan alle vlakken gedraaid kunnen worden. Zo bepaal je zelf welk licht je wilt.

Markus Krauss, Sway rocking chair & robe valley stand. Form follows fun. Chaise longue, sofa en kledingrek in één.

Imke Höfker, Objekt3000. Form follows fantasy. Een designobject waarvan de gebruiker de functie zelf mag bedenken.

Daniel Lorch, Split chair. Form follows free-form bending. Een nieuwe kijk op het buigen van staal.

Ben Esser, Screwtable T. Form follows fit. Een buitentafeltje in de vorm van een grote schroef: wiebelt nooit, ongeacht de ondergrond.

Jono Concepts (Jonathan Radetz), Annapurna carpet series. Form follows fair working conditions. Het tapijt is handgeweven in Nepal zonder enige vorm van uitbuiting. Het motief is gebaseerd op een satellietfoto van het lokale gebergte.

Philipp Beisheim, SF. Form follows freely. Een modulair rek zonder schroeven.

Temper möbel (Sven Temper), ST 58-2 seat. Form follows friction. De meubels van Temper tarten de functionaliteit van design en vertrekken vanuit het kunstig beeld.

Studio Ilio, Hot wire extensions. Form follows facility. Restjes van een 3D-printer werden ingebrand op een object van nikkel-chroom.

Anja Sopic, Ghost. Form follows failure. Omdat ontwerpen ook falen betekent, toont zij een schimmige schets in plaats van de lamp die eruit zou groeien.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234