Woensdag 18/05/2022

NieuwsCoronacrisis

Duitsland richt hulppunt op voor naasten van complotdenkers: ‘Iemand zo verliezen, kan een rouwervaring zijn’

Een betoger in Brussel op de derde Mars voor Vrijheid. Beeld BELGA
Een betoger in Brussel op de derde Mars voor Vrijheid.Beeld BELGA

Complottheorieën vormen tijdens deze pandemie meer dan ooit een splijtzwam voor relaties. In het Duitse Potsdam richt een hulppunt zich nu op herstel. ‘Iemand op die manier kwijtspelen, kan een rouwervaring zijn.’

Michiel Martin

“Vroeger liep ik regelmatig bij mijn kinderen binnen voor een kaffeke. We hebben altijd onze verschillen gehad - zij stemmen Vlaams Belang, ik ben al heel mijn leven socialist - maar we hadden een goede verstandhouding”, vertelt Geert* (70). Sinds de zomer werd de melk en suiker steeds vaker aan de kant geschoven voor een antivaxpleidooi, niet zelden gedrenkt in complotdenken. “Na de betoging in Brussel hebben ze zich openlijk geout als antivaxer, en verkondigen ze overal hun Facebook-theorieën.”

“Eerst counterde ik dat met humor, zei ik bijvoorbeeld dat ik ondanks mijn vaccinatie nog altijd geen staart of horens had gekregen. Daar hadden ze geen oren naar. Het is almaar heviger geworden, almaar cholerieker. Ik word er triest van. Zo ontzettend triest.”

Het verhaal van Geert is zeker niet alleenstaand. In het Duitse Potsdam is nu zelfs met overheidssteun een specifiek hulppunt opgericht. Partners, familieleden of zelfs collega’s van complotdenkers kunnen er terecht voor emotionele ondersteuning of handvaten om de relatie weer leefbaar te maken.

“Een schitterend initiatief”, vindt moraalfilosoof Brecht Decoene (SKEPP), die meerdere boeken over complotdenken schreef. Ook hij kreeg de voorbije maanden opvallend veel hulpvragen binnen. “Een jonge vrouw die haar partner het voorbije jaar zag wegzakken in een complotmoeras, of iemand die door moeder en zus de deur werd gewezen omdat zij vaccinatie als iets besmettelijks zagen. ‘Ik weet niet wat ik moet doen’, zeggen die mensen me.”

Koen Lowet, woordvoerder van de Vlaamse Vereniging voor Klinisch Psychologen, beaamt dat die verhalen ook hun weg vinden naar consultaties. “Iemand waardevol kwijtspelen, puur omdat je er andere ideeën op nahoudt, kan een gelijkaardige rouwervaring zijn als bij sterfte of ziekte.”

Radicaliseren

Dat complottheorieën een relatie onder druk kunnen zetten, is niet onlogisch. “Vaak gaat zoiets gepaard met een zeker fanatisme: complotdenkers kunnen niet stoppen met erover te praten. Dat maakt het steeds moeilijker om gezellig samen te zijn”, zegt Decoene.

Die theorieën zijn van alle tijden. Waarom blijken ze nu plots zo’n splijtzwam? Volgens Decoene, die zijn hoofd er ook al over brak, is het verhaal “te complex” voor een eenduidige verklaring. Spikkels zijn er wel. Zo spreiden angst en onzekerheid vaak het bedje voor extreem denken. Laat dat net twee factoren zijn die het voorbije anderhalf jaar maatschappelijke proporties hebben aangenomen.

Dat complottheorieën meer tractie krijgen, lijkt overduidelijk. Een online bevraging van Knack en Le Vif begin dit jaar toonde: ruim 20 procent van de Belgen vermoedt dat de overheid en de farmasector samenspannen om de schadelijkheid van een vaccin te verbergen.

Volgens sommige antivaxers spelen overheid en farmasector onder één hoedje. Beeld BELGA
Volgens sommige antivaxers spelen overheid en farmasector onder één hoedje.Beeld BELGA

Steffi Bahro, een van de initiatiefnemers van het Duitse hulppunt, stelt bovendien dat complottheorieën vroeger “min of meer geaccepteerd” werden “omdat mensen nog altijd onafhankelijk van elkaar beslissingen konden nemen”. De 5G-gekke nonkel kun je negeren aan de kerstdis, de keuze voor een vaccin heeft een rechtstreekse impact op diezelfde situatie.

Toch blijft het belangrijk om “altijd de deur open te houden”, zegt Decoene. De achterliggende gedachte van het hulppunt in Duitsland staat als een huis: zolang complotdenkers contact houden met mensen die hun ideeën niet geloven, is de kans dat ze radicaliseren kleiner. “Afvalligheid wordt in complotmiddens namelijk heel sterk afgestraft.” Wil je dus een kans maken om te ‘ontsnappen’, dan heb je buiten die middens een veilige vertrouwenspersoon nodig die ruimte geeft aan twijfel.

Weken of maanden

De vraag is dan: hoe blijf je die vertrouwenspersoon, zonder zelf murw te worden geslagen? Een magisch knopje om een relatie te ontmijnen is er niet, maar de ‘wappie’-benadering heeft sowieso weinig zin, zegt Decoene. “Ook al omdat abnormale theorieën niet per se ontspruiten aan abnormale breinen. We zijn allemaal minstens een beetje vatbaar voor complotdenken.”

De juiste basisinstelling lijkt: maak jezelf niet de illusie dat je de discussie kunt winnen op feiten, vat een gesprek aan met open vizier. “Een antivaxer heeft namelijk sowieso al het gevoel dat er van alle kanten dingen worden opgedrongen”, zegt Decoene. “Hoe vaak gebeurt het dat je zelf na een gesprek van gedacht verandert?”

“Dat staat niet in de weg dat je ook grenzen kunt stellen. Neem de tijd om te luisteren, maar geef ook duidelijk aan dat jij iets als desinformatie beschouwt.” Het gaat voor een stuk over waardigheid, zegt Decoene, en dat kan een proces zijn van weken of maanden. Het kan in die tijd lonen om niet over wetenschap te praten maar over het vertrouwen in die wetenschap. Of om te zoeken naar andere topics die wel verbinden. Bahro: “Vraag ook weer eens hoe het eigenlijk verder met iemand gaat, of zeg: jij bent als mens belangrijk voor me.”

Dat is makkelijker gezegd dan gedaan, weet Geert. “Een paar weken geleden heb ik gezegd: ‘Stop ermee, we komen naar hier voor jullie, niet om over covid te praten.’ Sindsdien is de communicatie gestopt. Elk jaar vragen zij ons om Kerstmis te komen vieren. Zelfs die uitnodiging is nu weggebleven.”

* Geert is een schuilnaam. Zijn identiteit is bekend bij de redactie.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234