Zaterdag 04/02/2023

Duitsland ontdekt best bewaarde geheim van Antwerpen

schilderkunst

'vergeten' schilder eugeen van mieghem maakt indruk in hamburg

Dokwerkers en zakkennaaisters, Antwerpenaren op de vlucht voor de Duitse bezetter, joodse migranten op weg naar Amerika en de aftakeling van zijn doodzieke jonge vrouw. De 'vergeten' Antwerpse kunstenaar Eugeen Van Mieghem tekende en schilderde wat hij om zich heen zag gebeuren - als een rusteloze reporter, in een krachtige, toentertijd revolutionaire stijl. In Hamburg loopt een indrukwekkend overzicht met negentig van zijn werken.

Hamburg / Van onze verslaggever ter plaatse

Eric Rinckhout

Eugeen Van Mieghem (1875-1930) is hier bij het ruimere publiek niet - of beter: nog niet - bekend. Lang kan die doorbraak echter niet meer uitblijven als het afhangt van Erwin Joos, de gedreven conservator van het Van Mieghem Museum in Antwerpen, het privé-museum dat Joos in 1993 oprichtte en dat inmiddels over een collectie van 150 werken beschikt.

In het buitenland is Van Mieghem al vaak te zien geweest. Na Londen en Rotterdam was de tentoonstelling in New York zeker een belangrijke stap op weg naar de internationale erkenning: op Ellis Island was in 1999 zijn werk te zien over de voornamelijk Oost-Europese, joodse migranten die begin twintigste eeuw met de schepen van de Red Star Line vanuit Antwerpen naar de Nieuwe Wereld vertrokken. Van mogelijk nog groter belang was de opname van zeven Van Mieghems naast werk van Picasso, Van Gogh, Toulouse-Lautrec, Degas en Munch in een Steinlen-retrospectief in het Picasso Museum van Barcelona, begin 2000.

Sinds augustus vorig jaar maken negentig van zijn werken een tournee langs drie Duitse musea, waaronder het Kollwitz Museum in Berlijn. Momenteel loopt de tentoonstelling Aufbruch: Eugeen Van Mieghem. Ein flämischer Maler am Vorabend der Moderne in Hamburg, in het prachtige Ernst Barlach Haus. Het werk van Van Mieghem komt in de spatieuze witte ruimten van het begin jaren zestig in koele zakelijkheid opgetrokken museum uitstekend tot zijn recht. Vluchtelingen (op weg) (1914) zet de toon voor de expositie. Het is een lang schilderij waarop mensen in een stille stoet voorbijtrekken. Ze zijn op de vlucht voor de Duitse beschietingen en willen via de linker Schelde-oever richting Frankrijk gaan. De kleuren zijn grauw, de vluchtelingen lopen gebukt onder hun last en leed. Op de achtergrond doemt Antwerpen onheilspellend op: de stad ligt onder de dikke rook van de brandende petroleuminstallaties.

Het schilderij is Van Mieghem ten voeten uit. Hij was, samen met zijn familie, begin oktober 1914 de stad ontvlucht maar bleef onafgebroken tekenen, als een betrokken getuige, als een rusteloze reporter of fotograaf die zoveel mogelijk van de verschrikkingen en ellende wilde vastleggen. Het schilderij zelf is later in zijn atelier totstandgekomen, op basis van zijn schetsboeken, die ook in Hamburg te zien zijn.

Tien oorlogstaferelen hangen er: krijgsgevangenen, een moeder met kind voor smeulend puin, kinderen bij de soepuitdeling. Wars van elk academisme registreerde Van Mieghem wat er om hem heen gebeurde, in een forse, dynamische stijl die aan de vroege tekeningen van Van Gogh herinnert. Boordevol sociaal en menselijk engagement. Het is niet voor niets dat Van Mieghem in Duitsland wordt voorgesteld als een 'wegbereider van het modernisme': bloedeloze stijloefeningen waren niet aan hem besteed. Overigens was Van Mieghem in 1896 van de Antwerpse Academie verwijderd, net als Van Gogh tien jaar eerder én door dezelfde professor Siberdt.

Er zijn niet zoveel kunstenaars die dit soort oorlogstaferelen hebben vastgelegd, er zijn er nog minder die de joodse exodus in beeld hebben gebracht. Alleen al daarom bekleedt Van Mieghem een unieke positie. Het café van zijn ouders lag vlak bij de kade van de Red Star Line, waar de migranten inscheepten: Van Mieghem hoefde maar te tekenen wat er voor zijn deur gebeurde. Dat leidde tot een reeks rake individuele portretten en massataferelen van de slachtoffers van jodenvervolgingen in het tsaristische Rusland.

Helemaal anders van toon en sfeer zijn de intieme portretten van Augustine, Van Mieghems vrouw en favoriete model (zie hieronder). Van minutieus en fijn uitgevoerde portretten, kort na hun huwelijk in 1902, tot de harde, verscheurende scènes van de lusteloze en wegterende vrouw, die hij bijna genadeloos tekende: liggend in bed, vaak naakt, met uitgezakte buik en billen.

Het absolute hoogtepunt van de expositie is een zaal met meer dan veertig pastels van de haven. Anders dan bij Constantin Meunier worden de dokwerkers niet geïdealiseerd: bij Van Mieghem zie je geen atletische, godgelijke schepsels, maar gewone mensen, stug en hoekig, zwetend en zwoegend. Geen lofzang op de arbeid maar evenmin uitzichtloos miserabilisme: ook dat levert hem een unieke plaats op. Van Mieghem zwoer bij het echte leven, het leven gelijk het is, en dat leven van alledag beeldde hij met veel empathie uit: dokwerkers die 's nachts vrachten versjouwen - een tekening vol ingehouden donkere kracht -, havenarbeiders die met gespannen spieren de trossen van een schip vastleggen, een grimmige gaarkeuken, maar ook mannen in de kroeg en een stel lachende zakkennaaistertjes.

In 1912 maakte hij een reeks atmosferische havenpastels die aan William Turner doen denken maar waarin de haven plots beangstigend wordt: schepen zijn dreigende kolossen en een graanzuiger is een veelarmig monster, terwijl de dokwerkers krioelende mieren lijken - vermoedelijk een kritisch commentaar op een immer uitdijende, stilaan ontmenselijkte haven. Het gaat om een handvol sublieme werken, afkomstig uit het Antwerpse Prentenkabinet, waar men zich lang niet eens bewust was van deze schat, de meesterproef van Van Mieghem.

Van Mieghem was een anarchist en een revolutionair. Zijn sociaal engagement en liefde voor de gewone mens maken hem een zielsverwant van Lode Zielens, Maurice D'Haese en Louis Paul Boon. Net als deze schrijvers heeft hij met zijn hele oeuvre een groots monument opgericht voor de kleine mens. Het is ook tekenend dat hij, die aanvankelijk wegbrak van de academische kunst en koos voor de revolutionaire blik naar buiten, niet verleid werd door nieuwere stromingen zoals kubisme en futurisme. Die gingen aan hem voorbij. Was zijn liefde voor de mens te groot? Zijn drang om te registreren te obsessief?

De Duitse kranten reageren alvast enthousiast: de Frankfurter Allgemeine noemt Van Mieghem "een broer van Käthe Kollwitz", Die Welt roemt hem als "fijngevoelige getuige" en Welt am Sonntag heeft het over "een echte ontdekking voor liefhebbers van de bewogen periode tussen impressionisme en de doorbraak van het modernisme".

Voorlopig heeft deze grote kunstenaar, geheel ten onrechte, nog geen plaats gekregen in de kunstgeschiedenis. Wordt het bovendien niet hoog tijd dat zijn moederstad - het Museum voor Schone Kunsten of het Hessenhuis, dat zo dicht bij de oude haven ligt - hem het grote retrospectief geeft waar hij, gezien zijn kwaliteiten, recht op heeft?

Van Mieghem Museum, Beatrijslaan 8, 2050 Antwerpen-Linkeroever (metrostation Van Eeden). Open zondag van 14 tot 18 uur. Tel. 03/211.03.30.

De Van Mieghem-expositie loopt in het Ernst Barlach Haus, Jenischpark, Hamburg tot 17 februari (inl. 00-49-40/82.60.85 en www.barlach-haus.de). Van 7 maart tot 24 mei in het Käthe-Kollwitz-Museum, Berlijn.

Van Mieghems oeuvre is een groots monument voor de gewone mens

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234