Woensdag 24/07/2019

Duitsland

Duitsland krijgt een minister van Heimat, of hoe het hele land een thuisgevoel wil

Horst Seehofer (CSU) uit Beieren, weldra minister van Heimat, op voorwaarde dat het Duitse regeerakkoord erdoor komt. Beeld Matthias Balk/dpa

Verbazing alom in Duitsland: wat moeten we met een Heimat-ministerie? En riekt dat niet naar het Derde Rijk? Wie de minister wordt, is al duidelijk: Horst Seehofer (CSU) uit Beieren.

Vandaag is een congres van de CDU begonnen waar meer dan duizend afgevaardigden moeten beslissen al of niet in een nieuwe 'grote coalitie' (GroKo) met Beierse zusterpartij CSU en de sociaaldemocratische SPD te stappen. Een regeerakkoord is er wel al, en op de laatste bladzijde duikt het zomaar opeens op: het woord 'Heimat'. Gebrekkig vertaald: thuis. Zeggen de leden van de SPD deze week ja tegen het regeerakkoord, dan wordt het de basis van de nieuwe regering-Merkel. En daar, op pagina 177, bij de verdeling van de ministerposten, valt dan dat woord. Zonder nadere uitleg: er komt een minister van 'Binnenlandse Zaken, Bouw en Heimat'.

Verbazing alom in Duitsland: een Heimat-minister? Wat moet die in vredesnaam gaan doen? En bovendien, is dat woord wel gepast, zo prominent in de landelijke politiek, was het niet besmet door nationalisme en Derde Rijk-propaganda? Bij de presentatie van het akkoord wisten de onderhandelaars over de mysterieuze nieuwe post niet veel concreets te zeggen. Wel is duidelijk wie die minister wordt: Horst Seehofer uit Beieren.

Dat is geen toeval. Seehofer leidt de behoudende Beierse christen-democraten en stelt zich al jaar en dag op als het rechts-conservatieve tegenwicht van 'vluchtelingenkanselier' Merkel. In Beieren bestaat er al sinds 2014 zo'n Heimat-ministerie – een creatie van Seehofer. Overigens heeft ook Noordrijn-Westfalen er een, dat zich heel nuchter op kwesties van bijvoorbeeld ruimtelijke ordening concentreert. In Beieren houdt het ministerie zich meer met cultuur en regionale identiteit bezig. Zo steunt het krimpgebieden door te zorgen dat allerlei verenigingen daar niet verdwijnen.

Spot en hilariteit

Het idee om nu ook op federaal niveau zo'n afdeling op te tuigen, kwam uit Seehofers koker. Het voorstel leidde direct tot spot en hilariteit op Twitter, maar ook tot een serieuzer debat over identiteit en grenzen in tijden van globalisering en vluchtelingenstromen. Of eigenlijk: een bestaande discussie werd voorgezet, met het ministerie als nieuwe brandstof. Het woord Heimat ritselt al langer in allerlei opiniestukken en politieke speeches.

Eigenlijk al sinds de verkiezingen in september. Ter herinnering: de volkspartijen CDU/CSU en SPD verloren toen flink, terwijl de anti-immigratiepartij Alternative für Deutschland (AfD) met 12 procent van de stemmen voor het eerst het parlement binnentrad. Die zege behaalde de partij met leuzen als 'Duitsland eerst – omdat we ook in de toekomst dit land onze Heimat willen noemen' en 'Haal je land terug!' De andere politici schrokken zich rot. Hoe dat woord Heimat daar gebruikt werd, ze kregen er een vieze smaak bij.

En dus probeerden ze in allerijl het woord weer te veroveren. "Heimat was lange tijd iets kitscherigs, achterlijks, stoffigs en politiek zelfs iets verdachts – maar plotseling is het nu in ieders mond", noteerde omroep Deutsche Welle verbaasd in de maand na de stembusgang.

Tot op het hoogste politieke niveau. Op 3 oktober, de dag van de Duitse eenheid, hield bondspresident Frank-Walter Steinmeier een rede die bij velen indruk maakte. "Het verlangen naar Heimat – naar veiligheid, naar onthaasting, naar cohesie en erkenning – mogen we niet aan de nationalisten overlaten", sprak hij. Hij waarschuwde voor een begrip van het woord Heimat als 'wij tegen zij, als waanzin van bloed en bodem'.

Ook progressief

Plotseling leefde het thema. De krant Süddeutsche Zeitung – wellicht niet toevallig gevestigd in Beieren – wijdde er een uitvoerige reeks artikelen aan. Niet alleen rechtse politici gebruikten het woord. Wat opviel was dat juist ook de progressieve flank dat deed. President Steinmeier is van sociaal-democratische huize. De huidige Groenen-chef Robert Habeck sprak: "Ik ben er zeer voor, dat we groene begrippen als Heimat en Duitsland niet aan de AfD overlaten. We moeten ze met onze geschiedenis vullen".

Heimat niet als bruin, maar als 'groen' begrip, zo werkt framing. In december deed de sociaal-democraat Sigmar Gabriel zijn duit in het zakje. Hij is een zwaargewicht bij de SPD: oud-voorzitter, minister van Buitenlandse Zaken. In weekblad Der Spiegel publiceerde hij een opzienbarend stuk met de kop 'Sehnsucht nach Heimat' ('Verlangen naar een thuis'). Hij verbond Heimat in zijn essay nadrukkelijk met het begrip 'Leitkultur' – ook zo'n beladen begrip dat het afgelopen jaar plotseling weer opdook, en dat al ver voor de verkiezingen.

"Wij zijn niet boerka", schreef minister van Binnenlandse Zaken Thomas de Mazière (CDU) in april, in een pamflet waarin hij pleitte voor een dominante Duitse (christelijke) cultuur waarnaar nieuwkomers zich moeten voegen. Hij maakte veel kritiek los. Na de stembusgang ging de discussie over Leitkultur moeiteloos over in die over Heimat. Sigmar Gabriel bracht beide begrippen in zijn essay bij elkaar. In beide school de wens naar "oriëntatie in een schijnbaar steeds vrijblijvender wereld van postmoderniteit". Heimat, schreef hij, is meer dan een "conservatief propaganda-instrument".

'Concessie aan rechts'

Al is het dat natuurlijk ook. In ieder geval zoals het woord opduikt in het nieuwe regeerakkoord, zegt Duitsland-kenner Frits Boterman. Hij publiceerde dit najaar het boek Het land van Merkel - Duitsland 2005-2017. Het voorstel voor een Heimat-minister ziet hij in de eerste plaats als een "concessie aan rechts, een retorische tegemoetkoming aan het kiezersvolk. Het lijkt me een symptoom van de verdeeldheid in de Duitse samenleving. De vluchtelingencrisis heeft het land gespleten. Met de maskerade van een Heimat-ministerie probeert men dat schoon te poetsen."

Boterman betwijfelt of dat zal lukken. Hij ziet een "enorme spanning" in de ambities van de nieuwe coalitie. Want die is ook eurofiel. "Het regeerakkoord begint met een zeer ambitieus hoofdstuk over Europa. En het eindigt met een Heimat-ministerie. Hoe denken ze die twee dingen te combineren – Europese grenzen slechten en tegelijk een Duits thuisgevoel verstevigen? Het gevoel van onbeheersbaarheid, dat was de schok van september 2015, toen Merkel de grenzen opende. De angst voor controleverlies zit diep. Die verdwijnt niet met 'meer Europa', integendeel."

Duits-zijn

Met Heimat rolt een oud, rijk woord vol gevoelsassociaties en schrammen het publieke debat in. Het maakte alle slingerbewegingen van de Duitse geschiedenis mee, zegt Dietrich Borchmeyer. Hij publiceerde vorig jaar de vuistdikke bestseller Was ist Deutsch? Daarin beschrijft hij de zoektocht naar een Duitse identiteit, vanaf de 18de eeuw tot nu.

In de eerste periode van die zoektocht had het begrip Heimat met Duits-zijn nog niets te maken: "Het 'Duitse' werd verbonden met kosmopolitisch denken. Dat is ook begrijpelijk, omdat Duitsland nog geen eenheidsstaat was. Het was een lappendeken van kleine staatjes. De Duitse identiteit moest iets zijn dat de grenzen daartussen oversteeg. Ze werd dus gezocht in abstracte dingen: in cultuur, vooral ook in de Duitse taal. In vrijheid, ideeën, de wereld van de geest. Van Goethe en Schiller tot Nietzsche en Thomas Mann zie je deze opvatting van Duits-zijn."

Tegenover die kosmopolitische Duitse identiteit stond de Heimat: "Het begrip hoorde bij de kleine gemeenschap, de regio. Iets waar je je gevoelsmatig mee kunt identificeren. Toen de dichter Friedrich von Schiller (1759-1805) het over het 'vaderland' had, bedoelde hij niet Duitsland maar Zwaben, de streek waar hij vandaan kwam. Een centralistische, samenbindende natie liet in het Duitse cultuurgebied veel langer op zich wachten dan in landen als Frankrijk of Engeland. Dat verklaart waarom het Heimat-denken zo diep verankerd is in Duitsland."

Vanuit die achtergrond is een landelijke Heimat-minister 'eigenlijk bizar', zegt Borchmeyer. "Heimat hoort bij regio, bij dialect, niet bij Hochdeutsch. Heimat is Beieren of Hessen. Heimat is niet Duitsland."

In de negentiende eeuw komt een ander denken op. "In de Napoleontische tijd is er een omslag. Nu wordt Duits-zijn afgezet tegen de Fransen. Heimat raakt verbonden met laatromantische begrippen als volk, natuur, een etnisch soort nationalisme. De nazi's hebben dat tot in het uiterste doorgedreven. Ze ideologiseerden het woord. Ze bedreven een Heimat-cultus, met Heimat-kunst, Heimat-film." Na de oorlog verdween het woord naar de donkerste regionen van het taboe.

De eerste die het daaruit terughaalde was, ironisch genoeg, een Jood. En ook nog eens migrant. En ook nog eens marxist. In 1959 laat de filosoof Ernst Bloch zijn beroemde hoofdwerk Das Prinzip Hoffnung eindigen met een zin over Heimat. Voluit in het Duits luidt die: 'so entsteht in der Welt etwas, das allen in die Kindheit scheint und worin noch niemand war: Heimat'.

Borchmeyer: "Kijk, het is zelfs het laatste woord van zijn boek! Heimat, zegt Bloch hier, is een plek die met de kindertijd wordt verbonden en waarnaar je altijd terugverlangt, ook al was je er nooit. Het begrip drukt verlangen uit. Bloch verbindt dat met zijn ideeën over hoop en utopie. Bloch wilde het begrip rehabiliteren, genezen. Het heeft veel betekend dat uitgerekend Bloch dat deed, een Joodse migrant. Veel intellectuelen in Duitsland weten dat, ze kennen die tekst".

Demonen

Wanneer Heimat precies ophield een taboe te zijn, is moeilijk te zeggen. "Ik denk begin jaren 90, rond de hereniging van Oost- en West-Duitsland." Een belangrijke rol speelde volgens hem regisseur Edgar Reitz met zijn filmcyclus Heimat, uitgebracht tussen 1981 en 2006. De serie bestrijkt de hele twintigste eeuw, de toon is nostalgisch, de dorpsgemeenschap staat centraal. Borchmeyer: "Reitz kreeg veel lof voor zijn films. Hij heeft het begrip Heimat van zijn demonen ontdaan".

De vraag is of dat zo blijft. "De laatst tijd neemt het gebruik van het woord niet alleen toe, maar verandert ook de gevoelswaarde ervan", zegt Borchmeyer. "Ik vrees dat het woord nu weer steeds nationalistischer wordt ingekleurd. Het wordt in stelling gebracht tegen de vluchtelingen. Nadat Bloch en Reitz het begrip hebben gered, is er nu opnieuw een ideologisering van het begrip gaande."

Frits Boterman ziet die trend ook. "Heimat staat dan voor een Duitsland dat mooi en zuiver is. Er leeft bij veel Duitsers de angst dat iets van buitenaf ze bedreigt, dat iets waardevols in hun land verloren gaat. Er ontstaat een vorm van politieke romantiek, die in heel Europa populair is. Iedereen is toch bezig een nationale identiteit te zoeken, weg van het universalisme van de Verlichting. Nostalgie komt in plaats van vooruitgangsdenken. Mensen willen vasthouden wat ze hebben. Ik vind dat verontrustend: de rationaliteit verdwijnt. Heimat is emotie, niet verstand."

Borchmeyer heeft daar wel begrip voor. "Identiteit is nu eenmaal een zaak van het gevoel. Een identiteit kun je niet met de hele mensheid ontwikkelen, maar alleen binnen bepaalde grenzen." In die zin drukt de opmars van het woord Heimat ook kritiek uit op de bestaande politieke projecten, die vergeten zijn burgers een visie aan te reiken op wat de samenleving is, zegt Boterman. "Het materialisme uit de jaren 90 en 00: iedereen een iPhone en dan zijn we gelukkig, dat idee. Dat is dus niet zo. Merkel met haar zakelijke politiek heeft kennelijk geen alternatief geboden."

Welke kant het opgaat met het woord Heimat is onbeslist – iets van zijn onschuld, nog maar zo kort geleden heroverd, is het in ieder geval weer kwijt. Dat betekent niet dat je het woord dan maar weer linea recta naar het land der taboes moet verbannen, zegt Borchmeyer. De debatten die via het woord gevoerd worden, zijn volgens hem nodig. Of dat ook geldt voor een landelijke Heimat-minister in Berlijn? Zelf denkt Borchmeyer, woonachtig in Beieren, bij Heimat nog altijd het liefst aan Lederhosen en Dirndls.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden