Donderdag 08/12/2022

'Duitsland kan niet ten volle leiden. Dat is de grote tragedie'

De nieuwste Robert D. Kaplan is 'een boek dat je moet lezen om de crisis met Rusland en binnen Europa zelf te begrijpen', schreef The New York Times. Dat klopt, en wie een uur met Kaplan praat begrijpt meteen waarom de man behalve een uitstekend journalist en chroniqueur ook een graag geziene gast is op Capitol Hill in Washington.

Of het zijn eerste keer in Antwerpen is? "Nee, niet bepaald, ik begin hier zelfs stilaan mijn weg te vinden." Robert Kaplan (63) tovert een wat pijnlijke grimas op zijn gezicht alvorens hij zich uiterst behoedzaam in een zeteltje laat zakken. Hij sukkelt al enkele weken met zware rugproblemen, en dat komt bijzonder ongelegen, net nu hij op promo-toer is in Europa voor zijn nieuwe boek Duister Europa.

"Heel wat auteurs zien op tegen dat promotiewerk, ik niet", klinkt het. "Integendeel, ik voel me geprivilegieerd. Ik heb drie jaar aan dit boek gewerkt, maar het idee zit al ruim dertig jaar in mijn hoofd, al sinds ik Roemenië voor het eerst bezocht in de jaren zeventig."

Kaplan is veel meer dan zomaar een schrijver of journalist, al zit hij intussen aan zijn veertiende boek en werden zijn reportages gepubliceerd in de meest toonaangevende bladen, van The Atlantic en The New York Times over Foreign Affairs tot The Wall Street Journal. Hij is ook een geostrateeg, die de voorbije decennia onvermoeibaar de planeet afreisde en zijn bevindingen en inzichten deelde met de crème van de Amerikaanse politieke scène, tot presidenten toe. In 2011 riep Foreign Policy hem uit tot een van de honderd meest invloedrijke denkers in de wereld.

Voor Duister Europa keerde Kaplan terug naar Roemenië en Centraal-Europa, waar hij ook voor en na de val van het IJzeren Gordijn maandenlang rondtrok. Het boek is een vaak beklemmend relaas over de tijdgeest in een regio die tot vandaag de overgang vormt tussen Oost en West, tussen islam en christendom.

Roemenië, dat is voor vele mensen het lelijke eendje binnen Europa: even ongeliefd als onbekend, obscuur, niet zelden gehuld in een waas van corruptie. Voor u lijkt het een oude liefde die nu pas openbloeit en die ook ons een spiegel voorhoudt.

Robert Kaplan: "Obscuur, dat is het juiste woord. Het is een land dat amper te verkopen valt ook. Toen ik mensen in mijn omgeving de voorbije jaren vertelde dat ik bezig was met een boek over Roemenië, kreeg ik haast enkel verbijsterde reacties. Waarom ik in hemelsnaam mijn tijd verspilde aan een godvergeten gat als Roemenië? Nochtans is het een fascinerend land, waarvan de geschiedenis ons veel wijzer kan maken, en dat dus zeker een boek verdient."

Voor mensen van mijn generatie, die al decennia in vrede en welvaart leven, komt dit boek soms over als een wake-upcall: niets van wat wij als vanzelfsprekend en verworven beschouwen, is dat ook. Amper tweeduizend kilometer hiervandaan is de Koude Oorlog amper verteerd en zit de schrik voor bijvoorbeeld de Russen er opnieuw stevig in?

"Daar heb je volledig gelijk in. Europa leeft al sinds 1945 zonder oorlog. In een land als Roemenië, maar bij uitbreiding in zowat heel Centraal-Europa, eindigde de Tweede Wereldoorlog pas in 1989, met de val van de Berlijnse Muur. De bevolking kende er geen decennia van vooruitgang en economische bloei, maar kreunde onder stalinistische regimes. De impact daarvan laat zich tot vandaag voelen, ook in de keuzes die daar nu gemaakt worden.

"Een van de redenen waarom ik dit boek schreef, was net om lezers in de VS en in West-Europa aan te tonen dat vrede en welvaart geen voor eeuwig verworven recht zijn. Geografie is daarbij een allesbepalende factor: de reden waarom de Roemenen door de geschiedenis heen zo veel hebben geleden, is hun plaats op de kaart: vlak bij het machtige Rusland. Hier in het Westen hebben we de neiging te geloven dat kaarten en grenzen er niet meer toe doen, in onze grote, globale wereld. Wel, niets is minder waar. Vraag dat anno 2016 maar eens aan de Polen of de inwoners van de Baltische staten.

"Ik bracht voor dit boek ook wat tijd door in Moldavië, een land dat in een continue politieke chaos verkeert. Het geweld suddert er net onder de oppervlakte en de Russische dreiging is imminent. Welvaart en politieke stabiliteit krijg je niet zomaar op een schoteltje aangeboden, je moet ervoor vechten."

'Europa heeft geen buitenlands beleid', zegt een Roemeense diplomaat in uw boek. De politieke actualiteit van de voorbije maanden lijkt hem gelijk te geven.

"Als je een samenhangend buitenlands beleid wilt voeren, moet je eerst een coherente binnenlandse unie vormen. Dat is Europa vooralsnog niet. Er is dus ook geen sprake van een gemeenschappelijk Europees buitenlands beleid, al beweert de EU het tegendeel. Moeten we daaruit besluiten dat de EU stilaan uit elkaar aan het vallen is? Zo ver wil ik niet gaan, maar de unie is wel fel aan het verzwakken. In plaats van een soort nieuwe superstaat die vanuit Brussel wordt aangestuurd, zien we eerder een 'terug naar de middeleeuwen': een mix van naties, sterke steden en belangrijke regio's die wel een klein deel van hun soevereiniteit aan Brussel hebben afgestaan, maar zeker niet overdreven veel."

Was een echt verenigd Europa in uw ogen dan altijd een illusie?

"Europa kwam zwaar gehavend en getraumatiseerd uit de Tweede Wereldoorlog: het fascisme, de massamoorden en het lijden van miljoenen mensen hadden diepe wonden geslagen. Het enige concrete morele antwoord dat Europese politici daarop konden bieden, was de sociale welvaartsstaat. Met uitzondering van de meest dynamische Noord-Europese landen is die sociale welvaartsstaat stilaan een illusie gebleken. Het model werkt almaar minder, het prijskaartje wordt nagenoeg overal onbetaalbaar. De invoering van een gemeenschappelijke Europese munt - op zich nochtans een uitstekend instrument om toekomstige oorlogen binnen Europa te vermijden - heeft de zaken op scherp gesteld: als je de sociale welvaartsstaat koppelt aan die munt, leidt dat op termijn tot een economische catastrofe.

"Europa is dan wel vele decennia gespaard gebleven van oorlogen, het betaalt daar nu de economische prijs voor. Die malaise zorgt ervoor dat de uiteenlopende belangen almaar meer komen bovendrijven. Frankrijk zoekt meer toenadering tot Rusland, omdat het hoopt dat de Russen kunnen helpen bij het oplossen van de crisis in Syrië, en dus ook bij de vluchtelingenproblematiek en bij de terroristische dreiging. Een land als Roemenië daarentegen voelt zich net zwaar bedreigd door Rusland. Begin er dan maar aan, aan dat gemeenschappelijke beleid."

Het enorme geloof in 'Europa' in landen als Roemenië of Polen kronkelt nochtans als een rode draad door uw boek: geloven zij in een illusie, of is er voor de Centraal-Europese landen gewoon geen alternatief?

"Er is geen andere toekomst, geen alternatief voor hen. In hun ogen was de EU, zeker in de jaren negentig, altijd al het ultieme succesverhaal. Economische welvaart, bescherming tegen het Russische imperialisme, sterke instellingen en duidelijke rechtsregels: Europa bood die landen alles wat ze nooit hadden gehad. Nu worden ze geconfronteerd met een verzwakkende EU, met een in hun ogen al te afwachtende NAVO en met een Russische buur die zich opnieuw sterk en dreigend profileert. De angst en de onzekerheid nemen dus toe."

Hoe en waar kan de EU het sterke politieke leiderschap vinden waar ze zo wanhopig naar snakt?

"Dat is bijzonder lastig. Europese politici moeten altijd eerst in eigen land verkozen raken, en vervolgens het liefst ook herkozen worden. Ze moeten dus in de gunst blijven van hun eigen binnenlandse electoraat. Vaak staan de belangen of wensen daarvan in schril contrast met de echt Europese belangen. Veel dichter dan Angela Merkel is Europa vooralsnog niet bij dat sterke politieke leiderschap geraakt.

"Maar kijk hoeveel ballen zij de voorbije jaren tegelijk in de lucht moest houden. Duitsland zit geprangd tussen Rusland en West-Europa, en wil dus ook met de Russen on speaking terms blijven. Het land is economisch enorm afhankelijk van de export, maar zit wel in dezelfde muntunie als landen zoals Griekenland of Spanje. En al die hardwerkende Duitsers voelen er niets voor om tot hun zeventigste te werken om de 'luie' Grieken van de ondergang te redden.

"Toch heeft Merkel geprobeerd een vorm van Europees politiek leiderschap tentoon te spreiden. Maar zal ze dat politiek overleven?"

Met andere woorden: het ziet er niet bijster goed uit voor de EU?

"Enkel Duitsland kan de enige echte politieke leider van de EU zijn, vanwege zijn geografische positie en vanwege zijn economische belang. Maar Duitsland mag en kan die leidersrol niet ten volle opnemen, door de Tweede Wereldoorlog. Dat is de grootste tragedie van Europa."

Als we de recente politieke evolutie bekijken in landen als Hongarije, Polen of Slowakije - waar politici met autoritaire trekjes het tegenwoordig bijzonder goed doen - dan lijkt de democratie daar lang niet zo sterk ingeburgerd als we in landen die decennialang kreunden onder een vreselijke dictatuur wel zouden verwachten.

"Je kunt al die landen niet over één kam scheren. Hun eigen nationale geschiedenis en onverwerkte trauma's spelen onder de oppervlakte nog altijd sterk mee, maar er is inderdaad een bepaald patroon merkbaar. Het wantrouwen tegenover de EU neemt er toe, het Europese project lijkt zijn glans kwijt. En dat is tragisch, want willen jullie in vrede blijven samenleven, dan is er gewoon geen alternatief voor de EU. Zeker in Centraal-Europa, waar de democratie en de instellingen zwakker zijn en de corruptie nog altijd wijdverbreid is.

"Een land als België zou best weleens kunnen splitsen, maar dat zal zonder bloedvergieten gebeuren. In Oost-Europa liggen de kaarten toch nog enigszins anders."

Ook de recente vluchtelingencrisis lijkt die kloof tussen Oost- en West-Europa te bevestigen?

"Jawel, maar daarin speelt de geografie alweer een beslissende rol: de Balkan is dankzij zijn ligging altijd al een soort van doorgang geweest voor migranten vanuit het Midden-Oosten naar West-Europa. Als ook Italië zwaar in de klappen deelt, dan komt dat vooral door zijn ligging, vlak bij Libië. De geografie zorgt dus al voor een onevenwichtige spreiding van de vluchtelingenstroom, en daar komt dan nog eens de economische achterstand van die landen tegenover West- en Noord-Europa bovenop. Daardoor gaan individuele lidstaten almaar vaker beslissingen nemen die vooral uit gaan van het eigen belang, en niet van het gemeenschappelijke Europese belang. Zo zorgt deze vluchtelingencrisis dus voor nog meer interne verdeeldheid in Europa."

Maar er is nog meer aan de hand, zo blijkt uit uw boek: de historische strijd tegen het Ottomaanse Rijk in Centraal-Europa voedt tot vandaag de afkeer van de islam in die landen?

"Daar belanden we bij de kern van de zaak. Toen Europa in de middeleeuwen voor het eerst echt gedefinieerd werd en een soort van eigen identiteit kreeg, speelde het christendom daar een sleutelrol in. En dat christendom stond toen lijnrecht tegenover de islam. De islam gaf Europa als het ware zijn identiteit.

"Het gegeven dat Europa zich bedreigd voelt door die islam gaat dus terug tot de vroege middeleeuwen. Tijdens de Koude Oorlog was Europa niet alleen verenigd door zijn afkeer voor het communisme, het werd door het IJzeren Gordijn ook echt afgesneden van het Midden-Oosten, waar toen de ene politiestaat na de andere ontstond. Vandaag staat de deur plotseling wagenwijd open. Dat is een totaal nieuw gegeven."

Hoe moeten we omgaan met die migratiegolf en de maatschappelijke uitdagingen die eruit voortvloeien?

"Je kunt anno 2016 niet langer een identiteit opbouwen die gebaseerd is op afscheiding. De enige oplossing die ik zie, is een soort van universalistische maatschappij, die gebouwd is op christendom en islam, maar waarin religie hoogstens nog een ondergeschikte rol speelt. Dat klinkt misschien utopisch, maar in een kosmopolitische maatschappij moet je op zoek gaan naar een soort van inclusieve identiteit."

Zijn we met ons allen wel zo kosmopolitisch? Misschien geldt dat enkel voor een bevoorrechte bovenlaag van ondernemers, politici, journalisten en opiniemakers?

"Het merendeel van de bevolking is kosmopolitisch zolang hen geen concrete bedreiging boven het hoofd hangt: geen agressieve buurlanden, geen economie die langzaam in elkaar stort, geen tienduizenden vluchtelingen die ongevraagd het land binnenstromen. Globalisering is fijn, zolang mensen zich veilig voelen, in alle betekenissen van dat woord. In die zin bieden welvaart en economische groei ook minstens ten dele een antwoord op racisme en nationalisme. Net daarom ook moet Europa absoluut opnieuw aanknopen met die economische groei."

Wat is de perceptie van Europa die overheerst in de leidende kringen in de VS?

"Die van een zwakker wordend economisch project met een onzekere toekomst. De VS bezinnen zich dus enigszins over die toekomst, maar beseffen anderzijds heel goed dat het concept van het 'Westen' nog amper rechtop blijft zonder een sterk Europa."

Intussen lijken de VS stilaan hun lesje geleerd te hebben in het Midden-Oosten?

"President Obama heeft goed begrepen dat de mogelijke risico's van een rechtstreekse Amerikaanse interventie in Syrië een stuk groter zijn dan de mogelijke baten. Bush kwam tussenbeide in Irak, Obama besloot dat niet te doen in Syrië, maar finaal was de uitkomst dezelfde: beide landen vervielen in opperste chaos.

"Het probleem met zulke extreem bloeddorstige, dictatoriale regimes is dat er niets meer overschiet als de leider wegvalt. Er is geen 'soft landing'. In Oost-Europa lag dat toch nog enigszins anders, daar kon de bevolking zichzelf nog bevrijden toen het communisme in elkaar klapte. Maar de VS hebben intussen ook geleerd dat het een illusie is te denken dat je complexe islamitische maatschappijen van buitenaf kunt heropbouwen.

"Wat Syrië betreft: ik vrees dat er voorlopig geen oplossing is. En als er ooit één komt, zullen Iran en Rusland daar onvermijdelijk deel van uitmaken."

Uzelf steunde ooit de oorlog in Irak. Een foute inschatting, achteraf bekeken?

"Absoluut. Ik dacht dat Saddam Hoessein te vergelijken viel met Nicolae Ceaucescu in Roemenië, en dat het na hem enkel maar beter kon gaan in Irak. Dat was totaal verkeerd. De anarchie in die samenleving was wellicht nog erger dan de tirannie onder Saddam."

We kunnen er dezer dagen natuurlijk moeilijk omheen: hoe verklaart u het onverwachte succes van Donald Trump bij de Amerikaanse voorverkiezingen?

"Ik zie twee verklaringen. De eerste is dat de Amerikaanse middenklasse stilaan verdwijnt. De kloof tussen rijk en arm wordt langzaam groter, en het is vooral de onderlaag die verder aangroeit. Mensen verkommeren in hamburgerjobs of hebben helemaal geen werk meer, zonder uitzicht op een deftig pensioen. Die Amerikanen zijn boos: boos op het systeem, boos op de globalisering. Zij zoeken hun heil in populisme, rechts bij Trump, links bij Sanders. Die trend zie je overigens ook in Europa.

"Een tweede verklaring is de impact van technologie op de maatschappij: alles, ook de media, wordt ruwer, rauwer, minder genuanceerd, vulgairder. In dat soort klimaat gedijen politici zoals Trump, hij voelt zich daarbij als een vis in het water."

Maar finaal zal hij wel het onderspit delven?

"Ik zie Hillary Clinton de verkiezingen winnen, maar zij wordt een zwakke president. Niet iemand met voldoende gewicht en kaliber om ons economisch model en onze welvaartsstaat grondig te hertimmeren."

Robert D. Kaplan, Duister Europa, Het Spectrum, 384 p., 29,99 euro. Vertaling Margreet de Boer.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234