Woensdag 13/11/2019

Reportage

"Duitsers laten zich niet zo makkelijk van de wijs brengen"

Op de trappen voor de Dom liggen bloemen, gedichten en spreuken. Beeld Bob Van Mol

Zweden verscherpt de grenscontroles, Denemarken zet nog een stap verder. Maar wat ondertussen met Duitsland na die traumatische nieuwjaarsnacht in Keulen? "Het valt niet uit te sluiten dat dit land iets uit zijn duistere verleden heeft geleerd."

Een kille, winderige dinsdagavond in Keulen, wij staan op de trappen die het Bahnhof verbinden met de befaamde Kölner Dom. Dit is de plek waar tijdens nieuwjaarsnacht honderden vrouwen werden beroofd, betast, geschonden.

Vandaag, veertien dagen na die feiten, is het een plek van rouw geworden. Rouw om veel verloren eer, maar misschien ook wel om het heengaan van iets dat nogal prominent deel was gaan uitmaken van de Duitse identiteit. De Willkommenskultur.

Op de trappen voor de Dom liggen bloemen, gedichten, spreuken. En er ligt ook - vastgeplakt met kleefband - een brief van een Duitse vrouw. Heike Fehlau is haar naam. Ze schrijft hoe ze vorig jaar de sticker 'Refugees Welcome' op haar wagen had geplakt.

Sinds kort voelt Heike Fehlau zich toch vooral bedrogen door die refugees. Duitsland is gastvrij geweest, schrijft ze, maar die gastvrijheid is misbruikt, "uitgerekend door jullie, mannen die hun vrouwen willen bedekken met sluiers, uit schrik voor begerige blikken van andere mannen".

Heike Fehlau heeft het nog beleefd uitgedrukt. Op verschillende plekken in Duitsland werden de afgelopen week racistisch geïnspireerde gewelddaden gesignaleerd. Minder agressief, maar evengoed bedenkelijk waren de reacties van sommige media. Zo was er het eerder rechtse nieuwsmagazine Focus, dat op de cover van zijn nieuwste nummer een jonge blanke vrouw plaatste. Op haar naakte lichaam werden handen geschilderd. Zwarte handen.

Vooraleer over te gaan tot al te zorgwekkende conclusies: zo bont als Focus hebben de meeste Duitse media het de afgelopen week niet gemaakt. Gewelddaden tegen vluchtelingen blijven voorlopig ook eerder uitzondering dan regel.

Maar er is natuurlijk wel iets gebroken, sinds die vreselijke Silvesternacht.

Het station van Keulen, de plek waar honderden vrouwen werden betast en beroofd. Beeld Bob Van Mol

Naïviteit

Peter Pauls is de hoofdredacteur van de Kölner Stadt-Anzeiger, de belangrijkste lokale krant. Hij zegt ons dat de gebeurtenissen in zijn stad een pendelbeweging in gang hebben gezet. "Duitsland heeft vorig jaar meer dan een miljoen vluchtelingen opgevangen, met een enthousiasme dat aan de naïviteit grensde. Door dat enthousiasme hebben we misschien iets te weinig rekening gehouden met een aantal gevaren die nu eenmaal bij zulke massa-immigratie horen.

"Het is niet helemaal denkbeeldig dat de pendel nu de andere kant zal uitgaan, al maak ik me daar eerlijk gezegd niet al te veel zorgen over. Als het stof is neergedaald, zal die pendel wel ergens in het midden blijven hangen. Het algemene enthousiasme zal dan plaats hebben gemaakt voor nuchterheid en werkelijkheidszin."

Wat tijdens de nieuwjaarsnacht in Keulen gebeurde, moeten we volgens Pauls in de eerste plaats begrijpen als gevolg van een bijzonder ongelukkige samenloop van omstandigheden en mentaliteiten. "Het was zeker niet de eerste keer dat er op die plek tijdens nieuwjaarsnacht onoorbare dingen gebeurden. We mogen het de Keulse politie echt wel kwalijk nemen dat ze die feiten altijd door de vingers heeft gezien. Hun laksheid heeft gezorgd voor normvervaging.

"Voeg daar een grote groep nieuwkomers aan toe die niet gewend is aan alcohol, en je krijgt het ideale recept voor gevaarlijke groepsdynamieken zoals we die tijdens afgelopen nieuwjaarsnacht hebben gezien."

De fout van Angela

Het was mee onder druk van bondskanselier Angela Merkel dat de korpschef van de Keulse politie al snel aan de kant werd gezet.

Maar er kwamen en komen ook vragen bij de verantwoordelijkheid van Merkel zelf. Haar asielbeleid is, behalve humaan, ook wel eens veel te laks genoemd. Al voor 1 januari was ze daarvoor herhaaldelijk gekapitteld.

"Ik denk dat Angela Merkel een aantal fouten heeft gemaakt, en ik denk dat ze dat zelf ook wel beseft", zegt Peter Pauls. "Haar belangrijkste fout is dat ze de Europese grenzen heeft opengezet zonder eerst te overleggen met de andere Europese lidstaten. Gevolg was dat Duitsland geïsoleerd kwam te staan, en dat er bij andere lidstaten nauwelijks nog bereidheid was om vluchtelingen op te nemen. Dat zie je intussen ook in Zweden en Denemarken.

"Merkel heeft voor die voortvarendheid eerder al kritiek voor gekregen, niet het minst binnen de rechtervleugel van haar eigen partij. Als antwoord op de kritiek heeft ze de toon verscherpt, en ik kan me goed voorstellen dat die toon na 1 januari nog zal verscherpen."

Of Duitsland, in navolging van de oostelijke EU-lidstaten en sinds kort dus ook Zweden en Denemarken, de kraan zal dichtdraaien? "Nee", zegt Pauls. "In wezen gaat er niet zo veel aan dat beleid veranderen. Een vluchteling die uit oorlogsgebied komt, zal ook in 2016 een goeie kans maken om in Duitsland asiel te krijgen. Wat ongetwijfeld wél zal veranderen, is het beleid tegenover asielzoekers die iets mispeuteren. Die zullen straks sneller teruggestuurd worden. De wetten die dat mogelijk moeten maken, zijn trouwens al in voorbereiding."

Vraag is dan of Angela Merkel deze crisis zal overleven. Veel zal volgens Pauls afhangen van 13 maart eerstkomend, als er in drie Duitse deelstaten verkiezingen worden gehouden. "Als die verkiezingen slecht uitpakken voor de CDU, zou haar dat wel eens fataal kunnen worden. Maar eerlijk gezegd: ik verwacht het niet."

Geen economische crisis

Eén week na de gebeurtenissen in Keulen werd in Duitsland een landelijke peiling afgenomen. De resultaten daarvan raakten zopas bekend. Het CDU/CSU-kartel van Merkel zou 4 procent van de stemmen verliezen. Dat is niet niks, maar met 35 procent blijft de zogenaamde Union wel met ruime voorsprong de grootste partij van Duitsland.

Dat brengt ons bij een opmerkelijk punt. Duitse kiezers tonen zich, zeker in vergelijking met de omliggende landen, al jaren bijzonder stabiel in hun electorale keuzes. Zelfs buitengewone gebeurtenissen als die in Keulen lijken die stabiliteit niet te kunnen verstoren.

Peter Pauls deelt naar eigen zeggen onze verbazing. "Blijkbaar laat een grote meerderheid van de Duitsers zich niet zo makkelijk van de wijs brengen. (haalt er een stapeltje kranten bij) Kijk, hier ziet u onze pagina twee. Op deze pagina brengen wij elke dag de reacties die we krijgen via onze lezerstelefoon. Het is mij opgevallen dat die ook de afgelopen dagen opmerkelijk genuanceerd en kalm waren. Die kalmte zie je ook weerspiegeld in de recentste peilingen, ja.

"Rabiaat extremisme bestaat hier natuurlijk wel, maar het is toch niet zo wijd verspreid dat je er een stevige politieke partij op kunt bouwen. Fenomenen als Geert Wilders, het Front National of, bij jullie, dat Vlaams Belang, die kennen we hier niet."

Of Pauls daar een verklaring voor heeft? "Ik heb me die vraag al meer dan eens gesteld."

Zou het te maken kunnen hebben met het donkere Duitse verleden? (denkt na) "Ik weet het niet. Zou het kunnen dat wij iets uit het verleden hebben geleerd? Ik sluit het niet uit. Al speelt hier ongetwijfeld nog een andere factor. Dit zijn de jaren 30 niet. Duitsland heeft vandaag niet af te rekenen met een zware economische crisis. Dit is een welvarend land. Dat scheelt."

Is Duitsland een natie waar politiek rechts-extremisme onmogelijk nog wortel kan schieten? Niet elke politieke waarnemer zal die stelling zomaar onderschrijven. In dit verhaal hebben we voorlopig gezwegen over de Alternative für Deutschland (AfD). Drie jaar geleden opgericht als een eurosceptische partij, focust de AfD tegenwoordig meer en meer op het migrantenthema. Ze doet dat op een toon die je kunt vergelijken met die van de N-VA-voorzitter in België, en ze doet dat niet zonder succes. In de jongste peiling springt de AfD van 9 naar 11,5 procent.

Peter Pauls, hoofdredacteur van de Kölner Stadt-Anzeiger. Beeld Bob Van Mol

De kleine man

Vanwaar die sprong? Het antwoord kun je vinden in een cartoon in het jongste nummer van Der Spiegel. De tekening toont twee partijleden van de AfD die op een podium "het nieuwe campagneteam" voorstellen. De heertjes wijzen naar een bende uitgelaten Arabieren, die 'ficki ficki' ('neuken neuken') schreeuwen.

De AfD-afdeling van Keulen wordt voorgezeten door Roger Beckamp, een nog jonge, opvallend minzame advocaat. Als we hem vertellen dat we zonet met de hoofdredacteur van de Kölner Stadt-Anzeiger hebben gesproken, kan hij een sceptisch lachje niet verbergen.

"Die krant maakt deel uit van dezelfde groep die de twee andere Keulse kranten uitgeeft", vertelt Beckamp. "Dat lijkt me een probleem, ja. Maar dat probleem beperkt zich niet tot de Keulse media. In de Duitse media in het algemeen vind je nauwelijks diversiteit. Het vluchtelingenthema is een goed voorbeeld. Bij de Willkommenskultur die Angela Merkel zo enthousiast propageerde, zijn ook in de media nauwelijks vragen gesteld. Je mag wel zeggen dat dat sinds 1 januari veranderd is."

Beckamp neemt er zijn exemplaar van de Frankfurter Allgemeine bij, het symbool van de rustige vastheid op z'n Duits. "Bekijk die voorpagina. In liefst zes artikels gaat het over het vluchtelingenprobleem. En lees ook even wat hier staat. 'Wat nu in Keulen gebeurt, is het gevolg van het gepamper ten overstaan van buitenlanders, dat al decennia door politiek en media wordt gecultiveerd.' Geloof mij: voor 1 januari was het ondenkbaar dat deze krant zoiets zou schrijven. Het betekent dat de ogen zijn opengegaan. Eindelijk."

Een echte dialoog over het vluchtelingenthema was volgens Beckamp tot voor kort zo goed als onmogelijk in Duitsland.

"'Duitsland is een vergrijzende natie, dus we hebben die migranten nodig.' Bij dat axioma hield het debat ongeveer op. Nu is de vaststelling op zich wel juist. Duitsland heeft inderdaad migranten nodig. De vraag is alleen: welke migranten? De mensen die het afgelopen jaar naar hier zijn gekomen, vormen vooral een bedreiging voor onze sociale zekerheid. Dat moet je durven zeggen.

"Zoals je ook moet durven zeggen dat we op die manier ook misdaad importeren. Ik wil dat niet veralgemenen, maar het is wel een probleem. Een van mijn collega's is het afgelopen jaar vier keer beroofd. Vier keer ging het om dezelfde man. En nee, het was geen Noor."

Cartoon uit Der Spiegel. Twee leden van de AfD stellen 'het nieuwe campagneteam' voor. Beeld kittihawk

Beckamp verwacht, of beter gezegd, hoopt dat 1 januari het begin inluidt van een nieuwe Duitse vluchtelingencultuur. "In plaats van de Willkommenskultur zullen we moeten gaan spreken over een Rückführungskultur(terugkeercultuur, red.). Wij moeten Duitsland en de Duitse waarden weer durven beschermen, al besef ik ten volle dat ik hiermee een taboe aanraak."

Beckamp verliest er even zijn kalmte bij. "Ik ga kort door de bocht gaan nu, opdat u mijn punt goed zou begrijpen. Patriottisme staat in Duitsland nog altijd gelijk met nationalisme, nationalisme staat gelijk met racisme en racisme is nazisme. Die denkpatronen maken een open debat heel moeilijk. Nog voor je kunt beginnen te argumenteren, zit je al in het foute kamp."

Beckamp zegt dat hij en zijn partij met dat 'foute kamp' niks te maken hebben. "Ik heb bijvoorbeeld helemaal niks met een anti-islambeweging als Pegida",0 zegt hij. "Pegida is ongenuanceerd, en stelt zich vijandig op tegen alle vluchtelingen en alle moslims. Dat is niet de instelling van mijn partij. Wij zijn niet tegen vluchtelingen. Maar wij zijn wél tegen de opname van 1 miljoen vluchtelingen die we geen enkel perspectief te bieden hebben. Is dat een rechts standpunt? Ik zou het zelf nooit zo noemen. Wie zichzelf in Duitsland rechts noemt, die haalt zich meteen allerhande verdachtmakingen op de hals."

De AfD was tot voor kort een kleine partij, die hoogstens flirtte met de Duitse kiesdrempel van 5 procent. Dat wordt nu anders, voorspelt Beckman. "Die 11 procent die we halen in de jongste peilingen lijkt me een realistische score, maar we kunnen nog veel beter. Héél veel Duitsers zijn op zoek naar een alternatief voor de 'Altparteien'. Ik denk dat vooral de SPD (de Duitse sociaaldemocraten, red.) ons moet vrezen. Dat is de partij die opkomt voor de kleine man, en die moet je niks wijsmaken. Die kleine man weet dat hij het eerste slachtoffer is van de huidige asielpolitiek.

"Of Angela Merkel dit zal overleven, is een andere vraag. Ik hoop van niet, maar ik maak me niet veel illusies. Allicht gaat haar partij bij de deelstaatverkiezingen in maart verliezen. Een grote nederlaag zou haar de kop kunnen kosten, maar ze heeft ook één groot geluk. Er is voorlopig geen alternatief voor Frau Merkel."

Roger Beckamp (Alternative für Deutschland). Beeld Bob Van Mol

Het grote gevaar

Dinsdagavond, een klein auditorium in een Keulse avondschool. Dit auditorium zal straks te klein blijken voor de lezing van socioloog Alexander Häusler, misschien wel dé autoriteit als het gaat over rechtspopulisme in Duitsland.

Häusler vertelt ons dat hij zich zorgen maakt. "Dit land gaat vandaag door een gevaarlijke periode", zegt hij. "In de eerste plaats is er dat toenemende straatgeweld. Vaak vertrekt dat van protestmarsen, die dan uitmonden in geweld tegen migranten. Het protest gaat in de regel uit van boze burgers, maar ze krijgen steeds vaker de steun van extreemrechtse, gewelddadige figuren uit het milieu van buitenwippers, neonazi's en hooligans."

Het grote gevaar, zegt Häusler, is dat dit geweld gelegitimeerd dreigt te worden door een tendens die sinds nieuwjaarsnacht steeds sterker wordt. "Sinds 1 januari zie je hoe allerhande rechtse krachten het probleem van seksueel geweld integraal bij Arabische vluchtelingen proberen te leggen, alsof het probleem elders niet zou bestaan. Zo zie je hoe conservatieve partijen die altijd al een broertje dood hebben gehad aan vrouwenrechten, plots de grootste feministen zijn geworden."

De AfD is volgens Häusler zo'n partij. "In den beginne was dat een partij van economen. Het was een one-issuepartij van intellectuelen die zich hadden verenigd rond het Europese thema. In de loop van vorig jaar zijn ze zich dan steeds duidelijker gaan focussen op het vluchtelingenthema. De AfD heeft het gat in de Duitse politiek markt gezien, en ze is daar met veel enthousiasme ingesprongen. Intussen is het een catch-allpartij geworden. De AfD mikt zowel op conservatieve intellectuelen als op de boze man in de straat."

Ook Häusler verwacht dat die verruiming de partij geen windeieren zal leggen. "Angst voor vluchtelingen leent zich overal tot politieke recuperatie. Duitsland is op dat vlak niet zo anders dan andere Europese landen. Het grote verschil is dat die vijandige gevoelens zich hier nooit in het stemgedrag hebben vertaald. Dat heeft inderdaad veel te maken met het donkere Duitse verleden. Dat verleden verklaart ook waarom dit land een soort ontwikkelingsland is als het gaat over de ontzuiling. De Duitse partijtrouw kun je ook duiden als een angst voor grote politieke avonturen."

Of de angst voor politieke avonturen ondertussen niet overschaduwd wordt door de angst voor de vreemdeling?

Häusler verwijst naar een uitspraak van Tatjana Festerling, een van de leidende figuren binnen de Pegida-beweging. In november vorig jaar al verklaarde Festerling dat "het Duitse schuldcomplex over de 12 jaar naziheerschappij" wat Pegida betreft officieel tot het verleden behoort.
Mogelijk zullen het straks profetische woorden blijken, en kantelt de Duitse Willkommenskultur.

"Het is nog te vroeg om hierover te oordelen", besluit Häusler. "Maar ik geef toe: ik kijk met een bang hart naar wat nu gaat komen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234