Zondag 24/10/2021

Duidelijke Iraanse 'nee' tegen de conservatieven

De royale overwinning van Hassan Rohani bij de Iraanse presidentsverkiezingen is vooral een nederlaag voor de conservatieven. Hun kandidaat, de hardliner Ebrahim Raisi, kreeg vrijdag slechts 38 procent van de stemmen. De dag nadien beloofde Rohani in een tv-toespraak het land te verbinden met de wereld en de Iraniërs vrijheden te geven waarnaar ze al zo lang verlangen.

Met 57 procent scoorde de zittende president beter dan verwacht. Rohani kan in zijn tweede termijn proberen de beloften uit te voeren die in zijn eerste termijn niet werden waargemaakt: meer persoonlijke vrijheden voor de Iraanse burgers, inperking van de macht van de Revolutionaire Garde en andere steunpilaren van het establishment. "De boodschap van onze natie in deze verkiezingen was duidelijk: Iran heeft het pad gekozen van interactie met de wereld. Weg van geweld en extremisme", zei de herkozen president in zijn overwinningstoespraak.

Ook krijgt Rohani meer tijd om de vruchten te plukken van het door hem in 2015 gesloten akkoord over het nucleair program van Iran. Het opheffen van internationale sancties moet de Iraanse economie meer lucht geven. De olie-export was al verdrievoudigd, maar buitenlandse investeerders bleven tot nu toe huiverig. De Verenigde Staten zinspelen op strafmaatregelen tegen bedrijven die zaken doen met Iran.

De bevolking heeft daardoor nog niets gemerkt van het 'indrukwekkend herstel' dat het IMF onlangs vaststelde na bestudering van de economische macrocijfers. De werkloosheid blijft hoog, het levenspeil laag.

Raisi probeerde Rohani daarop af te rekenen. In zijn campagne richtte hij zich tot de armen en werklozen, die hij uitkeringen en miljoenen nieuwe banen beloofde. Die populistische boodschap is niet aangekomen, het alternatief was kennelijk niet geloofwaardig. De Iraniërs hebben slechte ervaringen met een andere populist, oud-president Mahmoud Ahmadinejad (2005-2009), wiens beleid uitliep op een grote mislukking.

Volgens waarnemers heeft de dreiging van een terugval naar onvervalst conservatisme veel mensen die weinig enthousiasme konden opbrengen voor Rohani, ertoe bewogen toch te gaan stemmen. Ook uitgesproken hervormers, de progressieve vleugel van Irans politieke landschap, steunden Rohani. Hij is hun enige hoop op verandering.

Ongekend fel

Rohani heeft zich de afgelopen vier jaar geprofileerd als een gematigd pragmaticus, maar in de campagne schoof hij op naar links en sprak hij steeds duidelijker de taal van de hervormers. Op ongekend felle wijze viel hij de Revolutionaire Garde en andere conservatieve bolwerken aan. Dat deze instellingen dicht bij de Opperste Leider Ali Khamenei staan, maakt de uitspraken extra pikant.

De president zal de komende vier jaar weer nauw met Khamenei, de ware machthebber in Iran, moeten samenwerken. Ideologisch staat Khamenei dichter bij zijn protegé Raisi (net als Rohani jurist en geestelijke), maar in de aanloop naar de verkiezingen sprak hij voor geen van beiden een voorkeur uit. De vraag is hoeveel ruimte Rohani de komende vier jaar van Khamenei zal krijgen om zijn agenda uitgevoerd te krijgen.

Ali Ansari, directeur van het Institute of Iranian Studies aan de University of St. Andrews, Groot-Brittannië, vergelijkt de Iraanse verkiezingsresultaten met die in Frankrijk.

"Dit is een uitstekend resultaat, want ik vreesde het ergste. Maar blijkbaar dachten veel Iraniërs net als de Fransen, toen ze moesten kiezen tussen Macron en Le Pen: ze waren niet verliefd op Rohani, maar het is in ieder geval geen Raisi. Maar de grote vraag blijft: wat kan hij doen? De ervaring leert dat presidenten in hun tweede termijn zwakker zijn. En de afgelopen vier jaar heeft hij al weinig kunnen bereiken, op het nucleair akkoord na.

"Zijn voorganger, Mahmoud Ahmadinejad, heeft het systeem sléchter gemaakt. Rohani heeft de schade hersteld, maar hij heeft geen structurele veranderingen gebracht. Maar met 57 procent heeft hij zeker een goed mandaat. Hij heeft robuuste beloften gedaan. Het zal moeilijk worden, maar vooralsnog kan hij tevreden zijn."

Sir Richard Dalton, Iran-deskundige van denktank Chatham House en Brits ambassadeur in Teheran van 2003 tot 2006, heeft eerder bescheiden verwachtingen. "De hervormingen die Rohani gaat doorvoeren, zullen uiterst beperkt zijn. Tijdens de verkiezingscampagne vier jaar geleden beloofde hij al de sociale controles te verlichten en de macht van het veiligheidsapparaat - organisaties als de Revolutionaire Garde - terug te dringen. Sindsdien wisten dezelfde krachten die Raisi steunden dat te voorkomen. De invloed van de Revolutionaire Garde is helemaal niet teruggedrongen. Ik zie niet hoe hem dat nu kan lukken."

Nucleair akkoord

Rouzbeh Parsi, Iran-expert aan de Universiteit van Lund, Zweden, is optimistischer. "Rohani heeft een ruimere meerderheid dan vier jaar geleden, toen hij net aan vijftig procent van de stemmen kreeg. Dat maakt zijn positie sterker. De vraag is of hij daarmee meer kan doen dan in zijn eerste termijn. Het sluiten van het nucleair akkoord was erg moeilijk, maar het was kinderspel vergeleken met wat hem te wachten staat als hij binnenlands politieke hervormingen wil doorvoeren. Dat geldt voor zowel het bestrijden van corruptie als het aanpakken van het machtige veiligheidsapparaat. Dat ligt veel gevoeliger, dan kom je aan allerlei machtscentra en gevestigde belangen.

"Rohani kan niet ontsnappen aan politieke en sociale liberalisering. De beloften die hij deed in 2013 heeft hij herhaald en hij haalde hard uit naar de Revolutionaire Garde. Hij moet er dus echt iets mee doen, al heeft hij een paar kaarten om uit te spelen. In de campagne hebben alle kandidaten zich hard uitgesproken tegen corruptie, inefficiëntie en ongelijke verdeling van de welvaart. Iedereen wees een andere schuldige aan, maar in ieder geval is nu duidelijk dat die problemen aangepakt moeten worden. Daar heeft hij een mandaat voor.

"Het politieke landschap ziet er voor Rohani beter uit dan vier jaar geleden De conservatieven hebben niet langer een meerderheid in het parlement. Daardoor kan hij nu makkelijker hervormers in zijn kabinet benoemen en wetgeving tegen corruptie doorvoeren.

"Uiteindelijk moet hij natuurlijk de goedkeuring krijgen van de speciale lichamen onder de hoede van de Opperste Leider, Ali Khamenei. Dat worden taaie onderhandelingen, maar niemand is daarvoor beter geschikt dan Rohani. Hij kent die van binnenuit, al speelt dat gevecht zich vooral achter gesloten deuren af."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234